Ból brzucha i biegunka – co może być przyczyną? Jak je diagnozować?

Dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak ból brzucha połączony z biegunką, zdarzają się u wielu osób. Często są przejściowe i ustępują samoistnie, ale bywa, że utrzymują się dłużej lub mają ciężki przebieg. Warto wiedzieć, co może wywoływać równoczesny ból brzucha i biegunkę, aby odpowiednio zareagować i w razie potrzeby zgłosić się do lekarza.

Ostra biegunka z bólem brzucha – infekcje i zatrucia

Najczęstszą przyczyną jednoczesnego bólu brzucha i biegunki są ostre infekcje przewodu pokarmowego. Popularnie nazywane „grypą żołądkową” zakażenia wirusowe (np. rotawirus, norowirus) odpowiadają za większość ostrych biegunek u dzieci i dorosłych. Objawy pojawiają się nagle – oprócz kurczowych bólów brzucha i wodnistej biegunki często występują wymioty, nudności, osłabienie, czasem gorączka. Biegunka wirusowa zwykle ustępuje w ciągu 3–7 dni przy nawadnianiu i lekkostrawnej diecie. 

Innym czynnikiem są bakterie i ich toksyny. Zatrucia pokarmowe spowodowane np. Salmonellą, Campylobacter czy toksynami gronkowcowymi również wywołują gwałtowne bóle brzucha, biegunkę (czasem z domieszką śluzu i krwi) i wymioty. Tego typu zatrucia często wynikają ze spożycia nieświeżej lub skażonej żywności. Objawy, choć intensywne, na ogół mijają w ciągu kilkudziesięciu godzin przy odpowiednim leczeniu (nawadnianie, czasem stosowanie antybiotyków przy bakteryjnych zakażeniach).

Warto wspomnieć o biegunkach podróżnych, które łączą się z bólami brzucha – są efektem zetknięcia się z obcymi szczepami bakterii w egzotycznych krajach. Pasożyty także mogą powodować przewlekłe biegunki z bólem brzucha. Do ostrych biegunek prowadzą także błędy dietetyczne i substancje drażniące: nadmierne spożycie alkoholu, spożycie bardzo pikantnych potraw (np. kapsaicyna w ostrych papryczkach może przyspieszyć perystaltykę jelit), spożycie dużej ilości słodzików (sorbitolu, ksylitolu) – to wszystko może skutkować krótkotrwałą biegunką i bólem brzucha, ponieważ organizm próbuje jak najszybciej pozbyć się drażniących czynników.

Niektóre leki także mogą wywołać rozstrój żołądka jako efekt uboczny. Przykładem są antybiotyki o szerokim spektrum działania – zaburzają równowagę flory bakteryjnej jelit, co może prowadzić do biegunki podczas lub po terapii. Innymi lekami mogącymi powodować biegunkę są m.in.: metformina, niektóre antydepresanty (zwłaszcza z grupy SSRI), leki zobojętniające kwas żołądkowy z magnezem, leki przeczyszczające (przy nadużyciu), a nawet niektóre preparaty ziołowe w dużych dawkach. Jeśli ból brzucha i biegunka pojawiły się po włączeniu nowego leku, warto skonsultować to z lekarzem – być może trzeba zmienić dawkę lub rodzaj terapii.

Nawracające bóle brzucha i biegunki – przyczyny przewlekłe

Gdy epizody biegunek powtarzają się często lub trwają ponad 2–4 tygodnie, mamy do czynienia z biegunką przewlekłą. Jej przyczyną rzadko są infekcje – częściej problem tkwi w chorobach przewlekłych układu pokarmowego. 

Zespół jelita drażliwego (IBS)

To czynnościowe zaburzenie pracy jelit, w którym na tle nadwrażliwości jelita dochodzi do naprzemiennych biegunek i zaparć, którym towarzyszą bóle brzucha (często ustępujące po wypróżnieniu). Objawy IBS zaostrzają się pod wpływem stresu i niektórych pokarmów. Choć IBS jest dokuczliwy, nie prowadzi do uszkodzeń jelit – jednak dla pewności trzeba wykluczyć inne choroby. 

Nieswoiste choroby zapalne jelit

Inną grupą są nieswoiste choroby zapalne jelit: choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Powodują one przewlekłe biegunki (często z krwią i śluzem), bóle brzucha, utratę masy ciała i szereg powikłań ogólnoustrojowych. Wymagają specjalistycznego leczenia gastroenterologicznego i stałej opieki.

Celiaklia i inne nietolerancje pokarmowe

Kolejną możliwą przyczyną jest celiakia (trwała nietolerancja glutenu) – u osób z tą chorobą spożycie glutenu uszkadza błonę śluzową jelita cienkiego, co skutkuje przewlekłą biegunką tłuszczową, wzdęciami, niedoborami pokarmowymi oraz bólami brzucha. Podobnie inne nietolerancje pokarmowe (np. nietolerancja laktozy) mogą wywoływać biegunkę po spożyciu danego składnika. Przewlekłe biegunki mogą wynikać także z zespołów złego wchłaniania (np. w przewlekłym zapaleniu trzustki organizm nie trawi tłuszczów, co wywołuje tłuszczowe biegunki i bóle nad pępkiem promieniujące do pleców). 

Nadczynność tarczycy 

Nadczynność tarczycy to choroba hormonalna, która przyspiesza metabolizm – jednym z jej objawów bywa uporczywa biegunka z towarzyszącą utratą masy ciała i uczuciem gorąca. 

Osłabiona odporność

Przewlekłe biegunki zdarzają się u osób z osłabioną odpornością – np. w zakażeniu HIV lub przy długotrwałym stosowaniu leków immunosupresyjnych mogą występować nawracające infekcje jelitowe, które zdrowy organizm łatwo by zwalczył.

Diagnostyka w bólu brzucha i biegunce – jakie badania wykonać?

Przy jednorazowych, krótkich epizodach biegunki zwykle nie ma potrzeby szerokiej diagnostyki – wystarczają obserwacja i leczenie objawowe. Jeżeli jednak biegunka z towarzyszącym jej bólem brzucha jest bardzo nasilona, przedłuża się lub często nawraca, wskazana jest wizyta u lekarza. Specjalista zbierze dokładny wywiad (zapyta o częstość stolców, ich wygląd, obecność krwi, powiązanie objawów z pokarmami, lekami itp.) i wykona badanie fizykalne (sprawdzi m.in. objawy odwodnienia, bolesność przy ucisku brzucha). W zależności od podejrzeń może zlecić badania dodatkowe. Podstawą są badania laboratoryjne krwi i kału:

• morfologia krwi; 
• CRP (białko ostrej fazy rośnie przy infekcjach bakteryjnych i zapaleniach);
• badania biochemiczne oceniające narządy, np. enzymy trzustkowe, amylazę i lipazę (przy podejrzeniu zapalenia trzustki), próby wątrobowe;
• przy przewlekłych biegunkach na tle zapalnym pomocne jest oznaczenie kalprotektyny w kale – to marker stanu zapalnego w jelitach, który podwyższa się przy chorobie Crohna czy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego WZJG; 
• jeśli podejrzewa się celiakię, wykonuje się testy serologiczne w jej kierunku, np. na obecność przeciwciał przeciw transglutaminazie tkankowej (anty-tTG);
• w diagnostyce pasożytów konieczne jest badanie kału – badanie ogólne i badanie parazytologiczne (wykrywa jaja i cysty pasożytów). Niekiedy zleca się też posiew kału, by sprawdzić, czy w jelicie nie ma nadmiaru chorobotwórczych bakterii;
• przy nawracających biegunkach o niejasnej przyczynie pomocny może być szerszy panel analiz – np. e-Pakiet brzuszny, który obejmuje kilkanaście badań krwi i kału pozwalających ocenić stan układu pokarmowego (m.in. morfologię, CRP, enzymy trzustkowe, badanie ogólne kału, krew utajoną w kale, testy w kierunku celiakii i zakażenia Helicobacter pylori).

W dalszej kolejności diagnostycznej lekarz może skierować pacjenta na badania obrazowe. USG jamy brzusznej bywa pomocne, by ocenić narządy wewnętrzne (np. wykluczyć kamicę żółciową, która czasem powoduje bóle brzucha i biegunkę po tłustym posiłku). W razie potrzeby wykonuje się kolonoskopię (badanie jelita grubego) lub gastroskopię – zwłaszcza gdy podejrzewane są choroby zapalne lub nowotworowe jelit. Te inwazyjne badania pozwalają obejrzeć błonę śluzową i pobrać wycinki do badań histopatologicznych.

Na czym polega leczenie bólu brzucha i biegunki?

Leczenie bólu brzucha i biegunki zależy od rozpoznanej przyczyny. W ostrych infekcjach wirusowych najważniejsze jest nawodnienie organizmu – należy pić dużo płynów, najlepiej z dodatkiem elektrolitów (w aptece dostępne są proszki do rozpuszczenia w wodzie). Pomocne są również lekkostrawna dieta i odpoczynek. Biegunki bakteryjne czasem wymagają podania antybiotyku, ale decyzję zawsze podejmuje lekarz (w wielu przypadkach wystarcza leczenie objawowe). Dla złagodzenia objawów można przyjmować probiotyki, które wspierają odbudowę flory jelitowej i skracają czas trwania biegunki. 

W przewlekłych biegunkach kluczowe jest leczenie choroby podstawowej. W zespole jelita drażliwego pomaga zmiana diety (np. dieta low-FODMAP) oraz leki rozkurczowe czy przeciwbiegunkowe stosowane okresowo. Przy celiakii konieczne jest przejście na dietę bezglutenową – wykluczenie glutenu zwykle całkowicie eliminuje objawy biegunki i bólu. Nieswoiste zapalenia jelit leczy się farmakologicznie (leki przeciwzapalne, immunosupresyjne) lub/i chirurgicznie. 

Nie można też zapominać o profilaktyce. Aby uniknąć infekcji, przestrzegaj zasad higieny: myj ręce przed jedzeniem, pij wodę z pewnych źródeł (zwłaszcza w podróży unikaj nieprzegotowanej wody), dbaj o świeżość i właściwe przechowywanie żywności. Unikaj nadużywania antybiotyków – stosuj je tylko wtedy, gdy są naprawdę potrzebne, zgodnie z zaleceniami lekarza. Dieta bogata w błonnik (warzywa, owoce, pełnoziarniste produkty) na co dzień pomaga regulować pracę jelit i zapobiega wielu dolegliwościom. Jednocześnie nie nadużywaj produktów o działaniu przeczyszczającym (słodzików, kawy).

Bibliografia

1. P. Gajewski (red.), Interna Szczeklika 2024 – Mały podręcznik, Medycyna Praktyczna, Kraków 2024.
2. M. Babicki, Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego – zespół jelita nadwrażliwego, zaparcia czynnościowe, https://www.termedia.pl/Zaburzenia-czynnosciowe-przewodu-pokarmowego-zespol-jelita-nadwrazliwego-zaparcia-czynnosciowe,98,55592,0,0.html [dostęp 06.2025].
3. A. Dąbrowski (red.), Wielka Interna – Gastroenterologia, Część 1, Medical Tribune Polska, Warszawa 2019.
4. K. Lewandowski, Diagnostyka i postępowanie w bólach brzucha – polskie stanowisko ekspertów, https://www.termedia.pl/Journal/-98/pdf-55695-10?filename=Diagnostyka%20i%20postepowanie.pdf [dostęp 06.2025].
5. Polskie Towarzystwo Badania Bólu, Zespół czynnościowego bólu brzucha, https://ptbb.pl/images/__new/GlobalYear/2012-2013/9-FunctionalAPSPL.pdf  [dostęp 06.2025].

Oceń artykuł