Czym jest elastaza trzustkowa w kale? Kiedy wykonuje się to badanie?

Problemy z trawieniem, nawracające biegunki tłuszczowe i spadek masy ciała mogą sugerować kłopoty z trzustką. Jak to sprawdzić? W diagnostyce niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki złotym standardem jest badanie elastazy trzustkowej w kale. To prosty, nieinwazyjny test. Sprawdź, czym jest elastaza, jak przebiega badanie próbki stolca i jak interpretować wyniki. 

Czym jest elastaza trzustkowa?

Elastaza trzustkowa to enzym trawienny produkowany przez trzustkę, należący do grupy proteaz – enzymów rozkładających białka na mniejsze fragmenty. Mówiąc obrazowo, enzymy trzustki działają jak „nożyczki” tnące składniki pokarmowe na drobne części. Elastaza odpowiada za trawienie białek (m.in. elastyny) do krótszych peptydów, które organizm może łatwo wchłonąć. 

Trzustka wydziela ten enzym (podobnie jak inne, np. lipazę do trawienia tłuszczów czy amylazę do trawienia cukrów) do dwunastnicy, skąd przechodzi on przez cały przewód pokarmowy. Co ważne, elastaza nie ulega zniszczeniu podczas trawienia i jest wydalana w niezmienionej formie z kałem. Dzięki temu ilość w stolcu odzwierciedla ilość enzymów wytwarzanych przez trzustkę – stanowi więc marker czynności zewnątrzwydzielniczej trzustki (jej zdolności do produkcji enzymów trawiennych).

Kiedy wykonuje się badanie elastazy trzustkowej?

Badanie elastazy w kale zalecane jest przy podejrzeniu tzw. niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki. Oznacza to stan, w którym trzustka nie produkuje dostatecznej ilości enzymów potrzebnych do strawienia pokarmu, co prowadzi do zaburzeń wchłaniania składników odżywczych (zwłaszcza tłuszczów). Taką niewydolność podejrzewa się w różnych sytuacjach, najczęściej w przebiegu lub po przebyciu chorób takich jak: 

• przewlekłe zapalenie trzustki – najczęstsza przyczyna niewydolności enzymatycznej u dorosłych (np. u osób nadużywających alkoholu);
• ciężkie ostre zapalenie trzustki – poważny epizod ostrego zapalenia może uszkodzić miąższ trzustki na tyle, że gruczoł nie jest w pełni wydolny;
• stan po operacyjnym usunięciu trzustki lub jej części – resekcja trzustki (np. z powodu nowotworu) zmniejsza ilość tkanki wytwarzającej enzymy;
• mukowiscydoza – wrodzona choroba, w której gęsty śluz uszkadza przewody trzustkowe. U dzieci z mukowiscydozą badanie elastazy wykonuje się przesiewowo w celu oceny czynności trzustki;
• choroby nowotworowe trzustki – rak trzustki lub inne guzy mogą niszczyć tkankę gruczołu lub blokować przewody, prowadząc do niewydolności narządu.

Test zlecany jest także pacjentom bez rozpoznanej choroby trzustki, jeśli występują u nich typowe objawy zaburzonego trawienia, m.in.: przewlekłe biegunki o tłuszczowej konsystencji, wzdęcia i cuchnące gazy, nawracające bóle lub dyskomfort w jamie brzusznej, niezamierzona utrata masy ciała oraz objawy niedoborów witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K).

Badanie jest szczególnie przydatne, gdy wyniki USG, tomografii czy endosonografii nie są jednoznaczne – zmiany w trzustce widoczne w obrazowaniu nie zawsze odpowiadają stopniowi utraty jej funkcji. 

O potrzebie wykonania badania decyduje lekarz. Test można zrobić zarówno w szpitalu na zlecenie lekarza, jak i ambulatoryjnie. Dostępne są gotowe profile badań trzustkowych, np. e-Pakiet badań na trzustkę rozszerzony.

Na czym polega badanie elastazy w kale?

Badanie elastazy trzustkowej w kale polega na pomiarze stężenia tego enzymu w próbce stolca. W praktyce oznacza to, że pacjent dostarcza próbkę kału do laboratorium, gdzie za pomocą specjalnych testów immunoenzymatycznych określa się ilość elastazy (podawaną zwykle w mikrogramach na gram stolca). Ponieważ zdrowa trzustka wydziela dużą ilość elastazy, u osób z prawidłową funkcją trzustki stężenie tego enzymu w kale będzie wysokie. Z kolei niski wynik świadczy o tym, że trzustka może nie produkować wystarczająco enzymów.

Badanie jest nieinwazyjne i bezbolesne – wymaga jedynie dostarczenia próbki kału do laboratorium. Próbkę stolca (wielkości ok. orzecha laskowego) należy pobrać do jałowego pojemnika i przekazać do laboratorium. Ważne jest, aby pobierany stolec nie był zanieczyszczony moczem ani wodą z toalety – najlepiej oddać kał na czystą, suchą powierzchnię (np. papierową nakładkę na muszlę klozetową) i dopiero stamtąd przenieść próbkę do pojemnika. 

Badanie nie wymaga bycia na czczo ani specjalnej diety – można odżywiać się normalnie przed testem. Nie trzeba też odstawiać przyjmowanych enzymów trzustkowych w kapsułkach, ponieważ nie wpływają one na wynik (test wykrywa tylko enzym produkowany przez trzustkę). 

Normy i interpretacja wyniku

Normy stężenia elastazy 1 w kale u dorosłych wynoszą powyżej 200 μg/g stolca – taki wynik oznacza prawidłową czynność zewnątrzwydzielniczą trzustki. 

• Stężenie elastazy w przedziale 100–200 μg/g wskazuje na niewielką lub umiarkowaną niewydolność zewnątrzwydzielniczą.
• Wynik poniżej 100 μg/g (zwłaszcza <50) świadczy o poważnej, ciężkiej niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki. [5]

Pamiętaj! Interpretacja wyniku należy do lekarza. Nieprawidłowy rezultat badania elastazy zwykle wymaga dalszych kroków diagnostycznych lub leczenia, które powinny być omówione ze specjalistą.

O czym może świadczyć obniżony poziom elastazy?

Obniżony poziom elastazy w kale (poniżej normy) oznacza, że trzustka nie wytwarza wystarczającej ilości enzymów trawiennych. Taki stan określamy jako zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki. W praktyce przekłada się to na gorsze trawienie pokarmów – zwłaszcza tłuszczów i białek, co prowadzi do szeregu objawów opisanych wcześniej. Przyczyną tego stanu mogą być:

• przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) – długo trwające zapalenie prowadzi do uszkodzenia trzustki i zmniejszenia wydzielania enzymów; najczęściej spowodowane jest ono wieloletnim nadużywaniem alkoholu;
• mukowiscydoza – uwarunkowana genetycznie choroba, w której gęsty śluz zatyka przewody trzustkowe, uniemożliwiając prawidłowe wydzielanie enzymów trzustkowych do dwunastnicy;
• resekcja trzustki – usunięcie części lub całości trzustki (np. z powodu guza nowotworowego) oznacza mniejszą ilość komórek produkujących enzymy, co skutkuje niewydolnością wydzielniczą;
• rak trzustki – rozwijający się nowotwór może niszczyć tkankę trzustki lub blokować przewody wyprowadzające enzymy, prowadząc do objawów niewydolności;
• ciężkie ostre zapalenie trzustki – w ostrym zapaleniu dochodzi czasem do martwicy (zniszczenia) fragmentów trzustki. Jeśli uszkodzenie jest rozległe, po wygojeniu może pozostać niewydolność enzymatyczna;
• długoletnia cukrzyca typu 1 – u części pacjentów z cukrzycą obserwuje się współwystępującą niewydolność zewnątrzwydzielniczą trzustki i obniżone poziomy elastazy (wynika to z autoimmunologicznego uszkodzenia komórek trzustki, dotyczącego nie tylko produkcji insuliny, ale i enzymów trawiennych);
• inne choroby przewodu pokarmowego – np. celiakia (nietolerancja glutenu uszkadzająca jelito) czy nieswoiste choroby zapalne jelit (np. choroba Leśniowskiego-Crohna, colitis ulcerosa).

Taki wynik jest dla lekarza sygnałem, aby rozpocząć odpowiednie leczenie oraz dalszą diagnostykę przyczyny. 

Zalety badania elastazy – dlaczego jest takie ważne?

Oznaczenie elastazy w kale uchodzi za najbardziej czułe i proste badanie w kierunku niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki. W odróżnieniu od starszych metod (np. pomiaru chymotrypsyny w kale czy inwazyjnych testów z sondą dwunastniczą), elastaza pozwala wykryć nawet wczesne zaburzenia wydzielania enzymów. Test elastazy charakteryzuje się bardzo wysoką czułością – w umiarkowanej i ciężkiej niewydolności trzustki jego czułość sięga 80–100%, a w przypadku zaawansowanej (ciężkiej) niewydolności sięga blisko 100%. Oznacza to, że niemal każdy przypadek poważnego uszkodzenia trzustki zostanie wychwycony przez to badanie. Również swoistość testu dla ciężkiej niewydolności jest wysoka (ok. 90%), więc fałszywie alarmujące wyniki zdarzają się rzadko.

Badanie elastazy pozwala wcześnie wykryć niewydolność trzustki, nawet gdy zmiany w trzustce są jeszcze słabo widoczne w badaniach obrazowych lub gdy objawy nie są bardzo nasilone. Oznaczenie elastazy w kale jest obecnie zalecane przez gastroenterologów i figuruje w wytycznych Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii jako podstawowy test przy podejrzeniu niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki. 

Jeśli masz objawy sugerujące problemy z trzustką lub należysz do grupy ryzyka (np. przebyłeś zapalenie trzustki, chorujesz na mukowiscydozę albo długo chorujesz na cukrzycę), porozmawiaj ze swoim lekarzem o zasadności wykonania testu elastazy. 

Bibliografia

1. M. Jarosz, Choroby trzustki, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022.
2. F. Herrmann i in., Endokrynologia w praktyce klinicznej, Diagnostyka i leczenie, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2009.
3. A. Golonko i in., Wpływ hormonów jelitowych i neuroprzekaźników na uczucie głodu i sytości, https://journals.viamedica.pl/forum_zaburzen_metabolicznych/article/download/35390/25702 [dostęp 06.2025].
4. M. Lipiński, G. Rydzewska, Zasady postępowania u pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki i niewydolnością zewnątrzwydzielniczą trzustki w praktyce lekarza POZ, https://www.termedia.pl/Zasady-postepowania-u-pacjentow-z-przewleklym-zapaleniem-trzustki-i-niewydolnoscia-zewnatrzwydzielnicza-trzustki-w-praktyce-lekarza-POZ,98,33466,1,0.html [dostęp 06.2025].
5. B. Solnica i in., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.

Oceń artykuł