Czym jest niedoczynność przysadki mózgowej? Jakie są jej objawy i jak przebiega diagnostyka?

Przewlekłe zmęczenie, obniżony nastrój, wahania masy ciała czy problemy hormonalne mogą mieć wspólne źródło – zaburzenia pracy przysadki mózgowej. Niedoczynność tego niewielkiego, ale niezwykle ważnego gruczołu potrafi wpłynąć na cały organizm. Jak rozpoznać jej objawy i jakie badania pomagają w postawieniu diagnozy? Podpowiadamy!

Jaka jest rola przysadki mózgowej i na czym polega jej niedoczynność?

Przysadka mózgowa to niewielki gruczoł dokrewny wielkości ziarna grochu położony u podstawy mózgu, blisko podwzgórza. Pełni ona nadrzędną funkcję w układzie hormonalnym – wydziela hormony regulujące pracę wielu innych gruczołów w organizmie. W przednim płacie przysadki produkowane są m.in. hormon wzrostu (GH), prolaktyna (PRL), adrenokortykotropina (ACTH), tyreotropina (TSH) oraz gonadotropiny (LH i FSH). Pobudzają one odpowiednio wzrost organizmu, laktację, czynność kory nadnerczy, tarczycy oraz gonad (jajników u kobiet i jąder u mężczyzn). Tylny płat magazynuje i uwalnia hormony wytworzone w podwzgórzu – wazopresynę (hormon antydiuretyczny, ADH) regulującą gospodarkę wodną organizmu i zapobiegającą odwodnieniu oraz oksytocynę ważną m.in. dla akcji porodowej i laktacji. Dzięki tym hormonom przysadka kontroluje prawidłowe działanie tarczycy, nadnerczy, gonad, wpływa na metabolizm, wzrost i wiele innych procesów życiowych.

Niedoczynność przysadki mózgowej (hipopituitaryzm) oznacza, że wydziela ona jeden lub więcej swoich hormonów w niedostatecznej ilości albo wcale. W organizmie powstają wtedy niedobory hormonów i dochodzi do obniżenia aktywności hormonalnej narządów zależnych od przysadki. Może to dotyczyć tylko jednego rodzaju hormonu lub kilku jednocześnie. Stan ten bywa następstwem różnych chorób i uszkodzeń – może rozwinąć się nagle – np. wskutek urazu – lub postępować stopniowo.

Jakie są objawy niedoczynności przysadki mózgowej?

Objawy spowodowane niedoczynnością przysadki są zróżnicowane i często niespecyficzne. Zależą od tego, jakich hormonów brakuje oraz jak szybko rozwija się niedobór. Można je podzielić na trzy główne kategorie: hormonalne, neurologiczne i ogólne (niespecyficzne).

Objawy hormonalne

Niedoczynność przysadki daje różnorodne, często mało swoiste objawy – zależne od tego, których hormonów brakuje i jak szybko rozwija się niedobór. Najczęstsze sygnały to:

• zaburzenia funkcji gonad – u kobiet zaburzenia lub brak miesiączki, trudności z zajściem w ciążę; u mężczyzn spadek libido, zaburzenia erekcji, niepłodność; u obu płci możliwy zanik owłosienia łonowego i pachowego.
• problemy z laktacją – brak produkcji mleka po porodzie.
• wtórna niedoczynność tarczycy – uczucie zimna, sucha/blada skóra, senność, osłabienie, przybieranie na wadze (TSH bywa prawidłowe).
• wtórna niedoczynność nadnerczy: przewlekłe zmęczenie, niskie ciśnienie (zawroty przy wstawaniu), nudności, spadek masy ciała, skłonność do hipoglikemii.
• niedobór hormonu wzrostu – u dorosłych oznacza to mniej siły i wydolności, a więcej tkanki tłuszczowej (brzusznej); u dzieci spowolniony wzrost i opóźnione dojrzewanie.
• ADH (moczówka prosta) – silne pragnienie i bardzo częste, obfite oddawanie moczu.
• objawy uciskowe guza przysadki – przewlekłe bóle głowy, zaburzenia widzenia (zawężenie pól), podwójne widzenie/opadanie powieki; nagle narastające dolegliwości mogą świadczyć o krwotoku do guza.

Chorzy często uskarżają się na objawy ogólne takie jak ciągłe zmęczenie, brak energii i motywacji, przewlekłą apatię i senność. Pojawia się obniżenie nastroju, a nawet objawy depresyjne. Wiele osób doświadcza osłabienia mięśni oraz ogólnej nietolerancji wysiłku. Niekiedy występują także zaburzenia koncentracji czy problemy z pamięcią. 

Przyczyny niedoczynności przysadki

Najczęściej występującą przyczyną niedoczynności przysadki u dorosłych jest duży guz – najczęściej łagodny gruczolak – uciskający zdrowy miąższ gruczołu. Rzadziej przyczyną bywa guz złośliwy lub przerzut nowotworu (np. raka piersi) w tej okolicy. Nie bez znaczenia są także urazy czaszkowo-mózgowe, zwłaszcza uszkodzenie okolicy podstawy czaszki. Skutki uboczne interwencji medycznych dotyczących innych schorzeń również mogą spowodować niedoczynność przysadki.

Niedostateczny dopływ krwi do przysadki również grozi jej niewydolnością. Przykładem jest poporodowa martwica przysadki, znana jako zespół Sheehana – może wystąpić u kobiet, które doznały bardzo dużej utraty krwi podczas porodu. Innym ostrym stanem jest udar przysadki, czyli krwotok do guza tego gruczołu, prowadzący do gwałtownego uszkodzenia jego komórek.

Niedoczynność może rozwinąć się też w przebiegu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu (np. wskutek zakażenia bakteryjnego, wirusowego lub grzybiczego). Autoimmunologiczne zapalenie przysadki (limfocytowe) jest rzadką chorobą, w której układ odpornościowy atakuje komórki tego gruczołu – często dotyczy kobiet w okresie okołoporodowym i bywa skojarzone z innymi chorobami autoimmunologicznymi.

Przysadkę mogą uszkodzić również choroby układowe takie jak sarkoidoza, gruźlica, kiła układu nerwowego czy ziarniniakowatość z zapaleniem naczyń. Dochodzi wówczas do nacieku lub bliznowacenia tkanki gruczołowej. 

Geny również mają znaczenie. Niekiedy niedoczynność przysadki jest obecna od urodzenia, na skutek genetycznie uwarunkowanego braku (aplazji) lub niedorozwoju (hipoplazji) tego gruczołu. Opisywano także izolowane niedobory wybranych hormonów przysadkowych spowodowane mutacjami genetycznymi (np. zespół Kallmanna objawiający się brakiem gonadotropin i zaburzeniami rozwoju płciowego u chłopców). U części pacjentów przyczyna niedoczynności przysadki może pozostać niewyjaśniona.

Na czym polega diagnostyka niedoczynności przysadki mózgowej?

Rozpoznanie niedoczynności przysadki bazuje na wynikach badań hormonalnych oraz obrazowych. Jeśli lekarz podejrzewa u pacjenta niewydolność przysadki, zleca pomiar stężeń odpowiednich hormonów we krwi. Charakterystycznym odchyleniem jest jednocześnie niskie stężenie hormonów obwodowych (np. kortyzolu, hormonów tarczycy czy płciowych) oraz brak odpowiednio wysokiego poziomu hormonów przysadkowych, które powinny je stymulować.

Przykładowo, we wtórnej niedoczynności nadnerczy obserwuje się niedobór kortyzolu przy jednoczesnym niskim lub prawidłowym (niemal niepodwyższonym) stężeniu ACTH. W diagnostyce laboratoryjnej ocenia się więc m.in. poranny poziom kortyzolu i hormonu adrenokortykotropowego (badanie ACTH), stężenia wolnych hormonów tarczycy (fT3, fT4) wraz z TSH, poziom hormonów płciowych (estradiolu u kobiet, testosteronu u mężczyzn) wraz z gonadotropinami (LH, FSH), a także stężenie IGF-1 jako wskaźnik hormonu wzrostu. Niekiedy wykonuje się specjalistyczne testy stymulacyjne, aby potwierdzić niedobory hormonalne – przykładowo test hipoglikemii insulinowej do oceny rezerwy wydzielniczej ACTH i hormonu wzrostu.

Aby ustalić przyczynę niedoczynności przysadki, konieczna jest diagnostyka obrazowa ośrodkowego układu nerwowego. Podstawowym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI) przysadki mózgowej, który pozwala wykryć obecność guzów, uszkodzeń lub innych nieprawidłowości. 

W jaki sposób można leczyć niedoczynność przysadki mózgowej?

Leczenie ma na celu uzupełnienie brakujących hormonów oraz usunięcie przyczyny zaburzenia, o ile to możliwe. Najczęściej konieczna jest terapia substytucyjna, czyli długotrwałe przyjmowanie brakujących hormonów w formie leków dobieranych na podstawie stwierdzonych niedoborów. Leczenie substytucyjne w przypadku trwałego uszkodzenia przysadki jest najczęściej dożywotnie i wymaga regularnej kontroli lekarskiej. 

Równolegle należy podjąć leczenie przyczynowe niedoczynności przysadki, o ile jest to możliwe. W przypadku guzów przysadki lub okolicy około przysadkowej standardem jest leczenie neurochirurgiczne (usunięcie guza) albo radioterapia stereotaktyczna, co często pozwala zmniejszyć ucisk na zdrową tkankę i może częściowo przywrócić funkcje hormonalne. Gdy przyczyną jest zapalenie lub choroba autoimmunologiczna, stosuje się odpowiednie leczenie przeciwzapalne lub immunosupresyjne. W zakażeniach (np. gruźlicze zapalenie przysadki) wdraża się leczenie przeciwbakteryjne zgodnie z antybiogramem. Zdarza się, że skuteczne wyleczenie choroby podstawowej prowadzi do ustąpienia niedoczynności przysadki. Niemniej jednak wielu chorych wymaga stałej hormonalnej terapii zastępczej.

Wyrównanie niedoborów hormonalnych pozwala pacjentom utrzymać komfort życia. Jednak przyjmowanie hormonów – zwłaszcza sterydów – wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych takich jak przyrost masy ciała, osteoporoza, zaburzenia metabolizmu glukozu. Dlatego regularne wizyty kontrolne, badania krwi i okresowe badania obrazowe są niezbędne dla monitorowania przebiegu choroby i skuteczności leczenia.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Oceń artykuł