Czym jest niedoczynność przytarczyc? Przyczyny, objawy i badania

Niedoczynność przytarczyc to zaburzenie hormonalne, o którym mówi się znacznie rzadziej niż np. o chorobach tarczycy. Tymczasem te małe gruczoły mają ogromny wpływ na codzienne funkcjonowanie organizmu. Gdy produkują za mało parathormonu, może dojść do spadku stężenia wapnia we krwi, a wtedy pojawiają się objawy, które łatwo pomylić ze stresem, przemęczeniem albo niedoborem magnezu. Sprawdź, czym jest niedoczynność przytarczyc, jak się objawia i jakie badania pomagają ocenić pracę tych gruczołów.

Czym są przytarczyce i za co odpowiadają?

Przytarczyce to niewielkie gruczoły położone najczęściej w okolicy tarczycy. Zwykle cztery, ale ich liczba i położenie mogą się nieco różnić u poszczególnych osób. Choć nazwa brzmi podobnie do tarczycy, przytarczyce pełnią inną funkcję. Ich najważniejszym zadaniem jest produkcja parathormonu, czyli PTH.

Parathormon odpowiada m.in. za utrzymanie równowagi wapnia i fosforu w organizmie. Można powiedzieć, że działa jak regulator, który reaguje wtedy, gdy wapnia we krwi zaczyna być za mało. PTH wpływa na kości, nerki i pośrednio na wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego. Dzięki temu pomaga utrzymać stężenie wapnia w zakresie potrzebnym do prawidłowej pracy mięśni, nerwów, serca i kości.

Mała ilość parathormonu świadczy o tym, że przytarczyce pracują zbyt słabo. W efekcie zwykle spada stężenie wapnia, a rośnie stężenie fosforu we krwi. To właśnie ten zaburzony układ wapń–fosfor–PTH odpowiada za wiele objawów niedoczynności przytarczyc.

Jakie objawy może dawać niedoczynność przytarczyc?

Objawy niedoczynności przytarczyc, czyli stanu, w którym przytarczyce produkują zbyt mało parathormonu, wynikają głównie z hipokalcemii, czyli obniżonego stężenia wapnia we krwi. Ich nasilenie zależy m.in. od stopnia obniżenia wapnia oraz czasu trwania zaburzenia. 

Najczęściej pojawiają się:

• mrowienie, pieczenie lub drętwienie palców rąk, stóp, warg i okolicy ust,
• bolesne skurcze mięśni, szczególnie dłoni, stóp, nóg, twarzy lub brzucha,
• uczucie sztywności mięśni, drżenia dłoni,
• osłabienie, szybka męczliwość, bóle głowy,
• problemy z pamięcią, koncentracją, rozdrażnienie lub obniżenie nastroju,
• kołatanie serca, omdlenia lub uczucie niepokoju przy większym spadku wapnia,
• w ciężkich sytuacjach: drgawki, skurcz krtani albo trudności z oddychaniem.

Jednym z najbardziej charakterystycznych zespołów objawów związanych z hipokalcemią jest tężyczka. Jest to stan nadmiernej pobudliwości nerwowo-mięśniowej, który może przebiegać jako tężyczka jawna (z wyraźnymi, bolesnymi skurczami mięśni) lub tężyczka utajona, objawiająca się m.in. mrowieniem, drętwieniem, uczuciem „prądów” w kończynach oraz dodatnimi objawami neurologicznymi przy badaniu lekarskim. Tężyczka często jest pierwszym sygnałem zaburzeń gospodarki wapniowej i może towarzyszyć niedoczynności przytarczyc, zwłaszcza gdy spadek wapnia jest istotny lub narasta szybko. 

Skąd bierze się niedoczynność przytarczyc?

Najczęstszą przyczyną niedoczynności przytarczyc u dorosłych jest uszkodzenie lub przypadkowe usunięcie przytarczyc podczas operacji w obrębie szyi, szczególnie operacji tarczycy. Może to być stan przejściowy, ale u części osób utrzymuje się dłużej. 

Inne możliwe przyczyny to choroby autoimmunologiczne, wrodzone zaburzenia rozwoju przytarczyc, rzadkie zespoły genetyczne, radioterapia okolicy szyi, znaczny niedobór magnezu lub zaburzenia jego gospodarki. Niekiedy problem pojawia się także w przebiegu bardziej złożonych chorób endokrynologicznych.

Szczególną uwagę warto zwrócić na magnez. Jego niedobór może zaburzać zarówno wydzielanie PTH, jak i reakcję tkanek na ten hormon. Dlatego przy objawach przypominających niedoczynność przytarczyc nie wystarczy patrzeć wyłącznie na wapń. Trzeba spojrzeć szerzej na całą gospodarkę mineralną.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu niedoczynności przytarczyc?

Diagnostyka niedoczynności przytarczyc opiera się głównie na badaniach krwi, które pozwalają ocenić gospodarkę wapniowo-fosforanową organizmu. Lekarz analizuje wyniki razem z objawami pacjenta, historią chorób oraz ewentualnymi zabiegami w obrębie szyi (np. operacjami tarczycy).

Najczęściej w badaniach laboratoryjnych obserwuje się:

• obniżone stężenie wapnia,
• niskie lub nieadekwatnie prawidłowe stężenie parathormonu (PTH),
• podwyższone stężenie fosforu.

W praktyce klinicznej przy podejrzeniu tężyczki lub zaburzeń pracy przytarczyc lekarz często zleca szerszy zestaw badań. Pomocny może być np. e-Pakiet badań przytarczyc – badania na tężyczkę, który obejmuje 10 parametrów: PTH intact, wapń całkowity, wapń zjonizowany, fosfor nieorganiczny, albuminę, magnez, potas, kreatyninę, fosfatazę zasadową oraz witaminę D 25(OH). 

Warto pamiętać, że same wyniki badań nie stanowią jeszcze rozpoznania. Ich interpretacja zawsze powinna być dokonywana przez lekarza, ponieważ podobne odchylenia mogą wynikać również z niedoboru witaminy D, zaburzeń magnezu, chorób nerek lub innych schorzeń ogólnoustrojowych.

Jak przygotować się do badań?

Przy badaniach gospodarki wapniowo-fosforanowej ważne są warunki pobrania. Wiele parametrów może zmieniać się w zależności od pory dnia, wysiłku, stresu, suplementacji i posiłków. Dlatego najlepiej trzymać się zaleceń laboratorium oraz wskazówek lekarza.

Przed wykonaniem pakietu pamiętaj, aby:

• zgłosić się na pobranie krwi rano i na czczo,
• przez 24 godziny przed badaniem unikać intensywnego wysiłku fizycznego,
• poinformować lekarza o lekach i suplementach, zwłaszcza wapniu, witaminie D, magnezie, lekach moczopędnych i biotynie,
• nie odstawiać samodzielnie leków zaleconych przez lekarza,
• zabrać wcześniejsze wyniki, jeśli kontrolujesz wapń, PTH, witaminę D lub choroby tarczycy.

Niedoczynność przytarczyc – podsumowanie

Niedoczynność przytarczyc to zaburzenie, w którym organizm produkuje za mało parathormonu. W efekcie może dojść do spadku wapnia i wzrostu fosforu we krwi. Objawy bywają nieoczywiste: mrowienie wokół ust, drętwienie palców, skurcze mięśni, zmęczenie, problemy z koncentracją czy napady tężyczki łatwo przypisać stresowi albo niedoborom. Badania laboratoryjne pomagają ocenić przyczynę dolegliwości.

Najczęściej zadawane pytania

Czy niedoczynność przytarczyc to to samo co niedoczynność tarczycy?

Nie. To dwa różne zaburzenia. Tarczyca produkuje hormony wpływające m.in. na metabolizm, energię i temperaturę ciała. Przytarczyce produkują parathormon, który reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową. 

Czy mrowienie twarzy i palców zawsze oznacza tężyczkę?

Nie zawsze. Mrowienie może mieć wiele przyczyn, od zaburzeń elektrolitowych po hiperwentylację, stres, niedobory, choroby neurologiczne lub niepożądane działania niepożądane leków.

Czy można samodzielnie brać wapń przy podejrzeniu niedoczynności przytarczyc?

Nie należy leczyć się na własną rękę dużymi dawkami wapnia lub witaminy D. Nadmiar wapnia również może okazać się szkodliwy, np. dla nerek i serca. Suplementację najlepiej dobrać po badaniach i konsultacji z lekarzem.

Czy niedoczynność przytarczyc można wyleczyć?

To zależy od przyczyny. Po operacji szyi niedoczynność przytarczyc bywa przejściowa, ale czasem utrzymuje się przewlekle. W innych przypadkach leczenie może być długotrwałe lub stałe. Przy regularnej kontroli i właściwie dobranej terapii zazwyczaj można normalnie funkcjonować.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

1. Mannstadt M. i in., Hypoparathyroidism: Genetics and Diagnosis, J Bone Miner Res. 2022 Dec;37(12):2615-2629. doi: 10.1002/jbmr.4667. Epub 2022 Nov 14. PMID: 36375809, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36375809/, [dostęp: 04.2026]. 
2. Hans S.K., Levine S.N., Hypoparathyroidism, 2024 Feb 24. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2026 Jan–. PMID: 28722928, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28722928/,  [dostęp: 04.2026].
3. Chiang C, Hypoparathyroidism update, Curr Opin Endocrinol Diabetes Obes. 2024 Aug 1;31(4):164-169. doi: 10.1097/MED.0000000000000868. Epub 2024 May 16. PMID: 38767063, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38767063/, [dostęp: 04.2026].
4. Misiorowski W. i in., Management of hypoparathyroidism: a Position Statement of the Expert Group of the Polish Society of Endocrinology, Endokrynologia Polska. 2023;74(5):447–467. doi:10.5603/ep.96950, https://journals.viamedica.pl/endokrynologia_polska/article/view/96950,  [dostęp: 04.2026].

---