Opis badania
Badanie hormonu wzrostu polega na oznaczeniu stężenia GH/HGH we krwi. Dla pacjenta oznacza to standardową procedurę pobrania krwi z żyły. Próbka trafia następnie do laboratorium, gdzie oznacza się poziom hormonu.
Co ważne, samo badanie GH z jednej próbki krwi nie zawsze wystarcza do postawienia diagnozy. Hormon wzrostu zmienia się w ciągu doby i jest wydzielany skokowo, dlatego lekarz może zlecić badania dodatkowe. Przy podejrzeniu nadmiaru GH, np. akromegalii, duże znaczenie ma badanie IGF-1, ponieważ jest stabilniejszym markerem działania hormonu wzrostu.
W diagnostyce mogą być też wskazane tzw. testy dynamiczne. Przy podejrzeniu nadmiaru hormonu wzrostu stosuje się test hamowania po doustnym obciążeniu glukozą. U zdrowej osoby glukoza powinna zahamować wydzielanie GH. Przy podejrzeniu niedoboru GH wykonuje się natomiast testy stymulacyjne, które sprawdzają, czy przysadka potrafi odpowiednio zwiększyć wydzielanie hormonu.
Przygotowanie do badania
Przygotowanie do badania GH jest ważne, bo na wynik wpływa wiele czynników: sen, stres, wysiłek, posiłek, poziom glukozy i pora pobrania. Badanie powinno być wykonane zgodnie z zaleceniem lekarza, zwłaszcza jeśli jest częścią testu dynamicznego.
Przy zwykłym oznaczeniu GH pacjent zwykle powinien być na czczo, a pora pobrania powinna być zachowana zgodnie z zaleceniem. Diagnostyka podaje, że GH wykazuje rytm dobowy i jest wydzielany pulsacyjnie, dlatego czas pobrania próbki powinien określić lekarz, a pacjent powinien być na czczo. Optymalna pora to godziny poranne między 7:00 a 10:00, po 13–14 godzinach postu.
Przed badaniem pamiętaj o kilku zasadach:
- zgłoś się na pobranie rano, jeśli lekarz nie zalecił innego schematu,
- bądź na czczo, zgodnie z instrukcją laboratorium lub lekarza,
- dzień wcześniej unikaj intensywnego treningu, dużego wysiłku i nie zarywaj nocy,
- postaraj się ograniczyć stres tuż przed pobraniem i odpocznij chwilę przed rozpoczęciem procedury;
- poinformuj lekarza o stosowanych lekach hormonalnych, przeciwzapalnych, neurologicznych lub mających wpływ na glikemię;
- nie odstawiaj samodzielnie leków przed badaniem;
- jeśli badanie jest częścią testu dynamicznego, dokładnie trzymaj się instrukcji dotyczącej czasu pobrań i podawanych substancji.
Badanie hormonu wzrostu – więcej informacji
Hormon wzrostu – co to jest?
Hormon wzrostu (GH, HGH, somatotropina) to hormon produkowany przez przysadkę mózgową, który wpływa na wiele procesów w organizmie. Najbardziej kojarzy się z rozwojem i wzrastaniem, ale jego działanie obejmuje również metabolizm, pracę mięśni oraz kości.
Ma on różne znaczenie w zależności od wieku:
- u dzieci: wspiera wzrost kości i tkanek, prawidłowy rozwój fizyczny oraz dojrzewanie organizmu,
- u dorosłych: pomaga utrzymać masę mięśniową i kostną, wpływa na metabolizm tłuszczów i węglowodanów oraz ogólną regenerację organizmu.
Kiedy wykonać badanie hormonu wzrostu?
Badanie hormonu wzrostu jest wskazane wtedy, gdy występują:
- zbyt wolne tempo wzrastania u dziecka, wyraźnie niższy wzrost niż u rówieśników;
- bardzo szybkie tempo wzrastania u dziecka albo podejrzenie gigantyzmu;
- powiększenie dłoni, stóp, żuchwy, nosa, języka lub zmiana rysów twarzy u osoby dorosłej;
- bóle głowy, zaburzenia widzenia lub inne objawy, które mogą sugerować obecność guza przysadki;
- nadmierna potliwość, bóle stawów, zespół cieśni nadgarstka, bezdech senny, nadciśnienie lub cukrzyca typu 2 przy podejrzeniu akromegalii;
- potrzeba monitorowania leczenia chorób przysadki lub kontroli po operacji, radioterapii albo leczeniu farmakologicznym.
Nie warto wykonywać badania HGH wyłącznie z ciekawości, bez wskazań i bez planu interpretacji. Pojedynczy wynik może być mylący, dlatego najlepiej, aby o zakresie diagnostyki decydował lekarz, zwłaszcza endokrynolog lub pediatra endokrynolog.
Hormon wzrostu – wynik i normy
Wynik hormonu wzrostu najczęściej jest podawany jako stężenie GH we krwi wraz z zakresem referencyjnym laboratorium. Nie ma jednej prostej normy, którą można bezpiecznie zastosować u każdego pacjenta. Zakres zależy od wieku, płci, metody oznaczenia, warunków pobrania i tego, czy badanie było jednorazowe, czy wykonywane w ramach testu dynamicznego.
| Sytuacja w wyniku | Co może oznaczać? | Jak podejść do interpretacji? |
| GH podwyższone w pojedynczym oznaczeniu | Może wystąpić przy nadmiernym wydzielaniu GH, ale też po wysiłku, stresie, głodzie, w czasie snu lub przy hipoglikemii | Wynik zwykle wymaga zestawienia z objawami, IGF-1 i ewentualnie testem hamowania po glukozie |
| GH niskie w pojedynczym oznaczeniu | Może być prawidłowe między pulsami wydzielania, ale przy odpowiednich objawach może budzić podejrzenie niedoboru | Do potwierdzenia niedoboru często potrzebny jest test stymulacyjny |
| Wysokie IGF-1 i objawy akromegalii | Może wspierać podejrzenie nadmiaru GH | Lekarz może zlecić test hamowania GH po glukozie i diagnostykę przysadki |
| Nieprawidłowy wynik u dziecka z niskorosłością | Może być jednym z elementów diagnostyki niedoboru GH | Znaczenie ma tempo wzrastania, siatki centylowe, wiek kostny, IGF-1, IGFBP-3 i testy stymulacyjne |
| Wynik po leczeniu choroby przysadki | Pomaga ocenić skuteczność terapii lub ryzyko nawrotu | Interpretacja zależy od rozpoznania, wcześniejszego leczenia i równoległych wyników |
Najważniejsza zasada: wyniku GH nie warto interpretować w oderwaniu od celu badania. Inaczej ocenia się dziecko z zaburzeniem wzrastania, inaczej dorosłego z podejrzeniem akromegalii. W niektórych przypadków akromegalii GH we krwi nie odbiega od wartości prawidłowych, a podstawowy poziom GH u osób z niedoborem może być podobny do stwierdzonego u osób zdrowych.
Podwyższony hormon wzrostu – co może oznaczać?
Podwyższony poziom hormony wzrostu nie zawsze oznacza chorobę – może pojawić się fizjologicznie np. po wysiłku, w czasie snu, głodu lub przy hipoglikemii, a także pod wpływem niektórych leków. Trwale wysokie wartości mogą jednak wskazywać na nadmierne wydzielanie hormonu, które u dzieci prowadzi do gigantyzmu, a u dorosłych do akromegalii, najczęściej spowodowanej gruczolakiem przysadki.
Obniżony hormon wzrostu – co może oznaczać?
Niski poziom GH może wiązać się z niedoborem hormonu wzrostu, który u dzieci objawia się wolniejszym wzrastaniem, a u dorosłych m.in. spadkiem masy mięśniowej, większą ilością tkanki tłuszczowej i mniejszą wydolnością. Przyczyną mogą być zaburzenia przysadki, leczenie onkologiczne, urazy lub choroby wrodzone, ale pojedynczy niski wynik nie wystarcza do rozpoznania, ponieważ GH naturalnie zmienia się w ciągu doby.
Hormon wzrostu cena badania – ile orientacyjnie kosztuje?
Cena badania hormonu wzrostu zależy od laboratorium, miasta, sposobu zakupu. Można przyjąć, że jest to koszt rzędu kilkudziesięciu złotych (ok. 45–70 zł). Jeżeli lekarz zleca szerszą diagnostykę, całkowity wydatek może być wyższy. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy oprócz GH potrzebne są IGF-1, IGFBP-3, testy dynamiczne, badania obrazowe przysadki lub konsultacja endokrynologiczna.
Na wynik podstawowego badania GH zwykle czeka się kilka dni. Ogólnopolski czas oczekiwania na wynik wynosi 3 dni, ale w niektórych laboratoriach może być dłuższy, np. około 8–9 dni roboczych.
Co może wpływać na wynik GH?
Na wynik badania GH wpływa dużo więcej czynników niż przy wielu standardowych badaniach krwi. Na poziom hormonu wzrostu mogą wpływać m.in.:
- sen, zwłaszcza faza głębokiego snu,
- intensywny wysiłek fizyczny,
- stres i ból,
- głód oraz dłuższa przerwa od posiłków,
- hipoglikemia lub hiperglikemia,
- wiek, masa ciała i otyłość,
- niedoczynność tarczycy i inne zaburzenia hormonalne,
- niektóre leki, m.in. estrogeny, L-DOPA, klonidyna, glikokortykosteroidy, somatostatyna i leki wpływające na układ adrenergiczny,
- choroby przysadki i podwzgórza,
- wcześniejsze leczenie operacyjne lub radioterapia okolicy przysadki.
To właśnie dlatego lekarz często zwraca uwagę nie tylko na samą liczbę w wyniku, ale też na porę pobrania, stan pacjenta i powód wykonania badania.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
GH i HGH – czy to to samo?
Tak. GH oznacza growth hormone, a HGH human growth hormone. W praktyce oba skróty odnoszą się do hormonu wzrostu, choć w opisach laboratoryjnych mogą być używane zamiennie.
Czy badanie hormonu wzrostu trzeba wykonać na czczo?
Tak, przy podstawowym oznaczeniu GH zwykle wymagane jest pobranie na czczo. Diagnostyka wskazuje post 13–14 godzin i pobranie rano, między 7:00 a 10:00, jeśli lekarz nie zaleci inaczej.
Dlaczego pojedynczy wynik GH może być mylący?
Hormon wzrostu jest wydzielany pulsacyjnie i jego stężenie w organizmie zmienia się w ciągu dnia. Między kolejnymi wyrzutami jego poziom może być niski, a po wysiłku, stresie, głodzie lub w czasie snu może wzrosnąć. Dlatego lekarz często zleca IGF-1 lub testy dynamiczne.
Czy badanie GH wystarczy do rozpoznania akromegalii?
Zwykle nie. Przy podejrzeniu akromegalii ważne jest IGF-1, a rozpoznanie może wymagać testu hamowania GH po obciążeniu glukozą oraz diagnostyki przysadki. Endocrine Society zaleca oznaczenie IGF-1 u pacjentów z typowymi objawami akromegalii.
Czy badanie hormonu wzrostu wykonuje się u dzieci?
Tak. U dzieci jest wykonywane głównie przy diagnostyce zaburzeń wzrastania, np. podejrzeniu niedoboru GH lub gigantyzmu. Ocena zwykle obejmuje także tempo wzrastania, siatki centylowe, wiek kostny, IGF-1, IGFBP-3 i testy dynamiczne.
Czy GH warto interpretować samodzielnie?
Nie. Wynik GH jest zależny od wielu czynników i często wymaga porównania z objawami, IGF-1, innymi hormonami przysadki oraz badaniami dynamicznymi. Samodzielna interpretacja może prowadzić do niepotrzebnego stresu albo fałszywego poczucia bezpieczeństwa. Konsultacja z lekarzem jest więc niezbędna.
Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela
Bibliografia
- Solnica B., Dembińska-Kieć, Naskalski J-W., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban&Partner, Wrocław 2022.
- Hinson J., Raven P., Hormony, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.