IGF-1

Opis badania 

Badanie IGF-1 polega na oznaczeniu stężenia insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 we krwi. Materiałem jest krew żylna (najczęściej ze zgięcia łokciowego), a cała procedura jest krótka i wygląda podobnie jak standardowe pobranie krwi. W laboratorium ocenia się, ile IGF-1 znajduje się w próbce, a wynik porównuje z zakresem referencyjnym odpowiednim dla wieku i płci. 

Badanie IGF-1 jest zwykle elementem szerszej diagnostyki. U dzieci pomaga ocenić, czy zbyt wolne lub zbyt szybkie wzrastanie może mieć związek z zaburzeniami GH. U dorosłych jest szczególnie ważne przy podejrzeniu akromegalii, czyli choroby wynikającej z nadmiernego wydzielania hormonu wzrostu po zakończeniu wzrastania. 

Przygotowanie do badania

Przygotowanie do badania IGF-1 jest zwykle prostsze niż do testów dynamicznych GH. IGF-1 jest stabilniejszy w ciągu dnia niż hormon wzrostu, dlatego pora pobrania ma tu mniejsze znaczenie. W praktyce warto jednak trzymać się zaleceń laboratorium i lekarza, zwłaszcza jeśli IGF-1 jest wykonywany razem z innymi badaniami, np. GH, glukozą, insuliną, hormonami przysadki albo badaniami metabolicznymi.

Przed badaniem warto pamiętać o kilku zasadach:

• zapytaj lekarza, czy badanie ma być wykonane rano i czy wymaga bycia na czczo, szczególnie jeśli jednocześnie oznaczasz glukozę, insulinę, GH lub inne hormony;
• poinformuj lekarza o stosowanych lekach, zwłaszcza hormonalnych, glikokortykosteroidach, lekach wpływających na gospodarkę węglowodanową i preparatach stosowanych w chorobach przysadki;
• nie odstawiaj żadnych leków przed badaniem, jeśli lekarz tego wyraźnie nie zaleci;
• unikaj intensywnego treningu i dużego obciążenia organizmu bezpośrednio przed badaniem;
• jeśli wynik ma służyć monitorowaniu leczenia, wykonuj kolejne oznaczenia w podobnych warunkach i najlepiej w tym samym laboratorium;
• zabierz wcześniejsze wyniki IGF-1, GH, hormonów przysadki i badań obrazowych, jeśli były wykonywane.

IGF-1 – więcej informacji

IGF-1 – co to jest?

IGF-1 (insulinopodobny czynnik wzrostu 1, somatomedyna C) to białko wytwarzane głównie w wątrobie jako odpowiedź na działanie hormonu wzrostu (GH). Można powiedzieć, że jest jednym z głównych „wykonawców” jego sygnału w organizmie – odpowiada za wzrost i regenerację tkanek oraz wpływa na metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów. Jego stężenie we krwi utrzymuje się względnie stabilnie przez cały dzień, dlatego lepiej odzwierciedla długoterminową aktywność hormonu wzrostu niż sam GH.

IGF-1 a hormon wzrostu

Hormon wzrostu (GH) jest wydzielany pulsacyjnie, co oznacza, że jego poziom może się bardzo zmieniać w krótkim czasie – nawet w ciągu kilku godzin. IGF-1 powstaje w odpowiedzi na GH i „sumuje” jego działanie w czasie, dzięki czemu pokazuje bardziej stały obraz aktywności całej osi hormonalnej. Z tego powodu w diagnostyce zaburzeń związanych z hormonem wzrostu to właśnie IGF-1 jest często punktem wyjścia, a GH traktuje się jako badanie uzupełniające.

Kiedy wykonać badanie IGF-1?

Badanie IGF-1 wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy istnieje podejrzenie zaburzeń związanych z hormonem wzrostu, ale pojedyncze pomiary GH nie dają jednoznacznej odpowiedzi. IGF-1 

Najczęstsze wskazania do oznaczenia IGF-1 to:

• podejrzenie nadmiaru lub niedoboru hormonu wzrostu,
• diagnostyka zaburzeń pracy przysadki mózgowej,
• nieprawidłowe wyniki innych badań hormonalnych sugerujące zaburzenia osi GH,
• monitorowanie leczenia chorób związanych z hormonem wzrostu (np. po operacji przysadki lub terapii farmakologicznej),
• kontrola efektów leczenia w chorobach endokrynologicznych, gdzie hormon wzrostu odgrywa ważną rolę.

Badania IGF-1 nie wykonuje się „profilaktycznie” bez wskazań, ponieważ jego interpretacja zawsze powinna uwzględniać objawy, wiek pacjenta i wyniki innych badań hormonalnych.

IGF-1 – normy i interpretacja wyniku

Nie ma jednej prostej normy dla wszystkich pacjentów, ponieważ stężenie IGF-1 zależy od wieku, płci, etapu dojrzewania, metody oznaczenia i stanu zdrowia. U dzieci i nastolatków wartości są inne niż u dorosłych, a w okresie dojrzewania IGF-1 może być fizjologicznie wyższy. 

Wynik IGF-1	Co może oznaczać?	Co zwykle robi się dalej?
IGF-1 w zakresie referencyjnym	Zwykle przemawia przeciw aktywnej akromegalii i ciężkim zaburzeniom osi GH–IGF-1, ale nie zawsze kończy diagnostykę	Lekarz ocenia wynik razem z objawami, wiekiem, płcią i innymi badaniami
IGF-1 podwyższony	Może wskazywać na nadmiar działania GH, np. akromegalię u dorosłych lub gigantyzm u dzieci; może też wystąpić w innych stanach	Często potrzebna jest ocena GH, test hamowania po glukozie i diagnostyka przysadki
IGF-1 obniżony	Może sugerować niedobór GH, niewrażliwość na GH, niedożywienie, chorobę przewlekłą, zaburzenia wątroby lub inne problemy metaboliczne	Lekarz może zlecić test stymulacji GH, IGFBP-3 i dalszą diagnostykę
IGF-1 nieadekwatny do objawów	Wynik nie pasuje do obrazu klinicznego, np. objawy są wyraźne, ale wynik graniczny	Często wskazane jest powtórzenie badania, ocena w tym samym laboratorium lub test dynamiczny

Podwyższone IGF-1 – co może oznaczać?

Najczęściej wskazuje na nadmierne działanie hormonu wzrostu, u dzieci związane z przyspieszonym wzrastaniem, a u dorosłych z akromegalią (np. powiększenie dłoni, stóp i rysów twarzy, bóle stawów, nadpotliwość, chrapanie, drętwienie rąk). Może też występować m.in. w cukrzycy, chorobach wątroby lub nerek. Przy wyraźnych odchyleniach lekarz zwykle zleca test hamowania GH po glukozie i ewentualnie rezonans przysadki, aby potwierdzić lub wykluczyć akromegalię.

Obniżone IGF-1 – co może oznaczać?

Najczęściej wiąże się z niedoborem hormonu wzrostu, ale może także wynikać z niedożywienia, chorób przewlekłych, zaburzeń wchłaniania, chorób wątroby, niedoczynności tarczycy lub niekontrolowanej cukrzycy. U dzieci jest szczególnie istotne przy wolnym tempie wzrastania, ale zawsze wymaga odniesienia do siatek centylowych i wieku kostnego, a u dorosłych do objawów klinicznych.

IGF-1 cena – ile orientacyjnie kosztuje badanie?

IGF-1 cena zależy od laboratorium, miasta i sposobu zakupu. To badanie jest zwykle droższe niż oznaczenia podstawowych parametrów takich jak glukoza czy TSH, ale tańsze niż rozbudowane testy dynamiczne. Orientacyjny koszt IGF-1 mieści się w przedziale 95–160 zł, a ogólnopolski czas oczekiwania na wynik wynosi 3 dni.

Jeżeli lekarz zleca szerszą diagnostykę, całkowita cena może być wyższa. Przy zaburzeniach wzrastania lub podejrzeniu akromegalii często potrzebne są także GH, testy dynamiczne, IGFBP-3, inne hormony przysadki, glukoza, insulina, badania obrazowe lub konsultacja endokrynologiczna. Dlatego cena samego IGF-1 nie zawsze pokazuje pełny koszt diagnostyki.

Co może wpływać na wynik IGF-1?

Na poziom IGF-1 wpływa wiele czynników niezwiązanych bezpośrednio z chorobą przysadki. Wynik może się zmieniać m.in. wraz z wiekiem, masą ciała, stanem odżywienia, chorobami przewlekłymi (np. wątroby, nerek), zaburzeniami hormonalnymi (np. tarczycy) oraz w przebiegu cukrzycy czy stanów zapalnych. Istotne są też różnice fizjologiczne – IGF-1 naturalnie jest wyższy w okresie wzrostu i stopniowo spada wraz z wiekiem.

Wpływ mogą mieć również czynniki przejściowe, takie jak niedobory energetyczne, intensywne diety, stres czy niektóre leki (np. glikokortykosteroidy). U kobiet znaczenie może mieć także ciąża oraz zmiany hormonalne w jej przebiegu. Dlatego wynik IGF-1 zawsze powinien być interpretowany w kontekście stanu klinicznego pacjenta, a nie jako pojedyncza, odizolowana wartość.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania 

Czy IGF-1 i somatomedyna to to samo?

Tak. Somatomedyna C to inna nazwa IGF-1. W wynikach i opisach badań można spotkać zapisy: IGF-1, IGF1, somatomedyna, somatomedyna C albo insulinopodobny czynnik wzrostu 1.

Czym różni się IGF-1 od hormonu wzrostu?

Hormon wzrostu, czyli GH, jest wydzielany przez przysadkę i szybko zmienia się w ciągu dnia. IGF-1 powstaje głównie w wątrobie pod wpływem GH i jest bardziej stabilny, dlatego często lepiej pokazuje długofalowe działanie hormonu wzrostu.

Kiedy wykonuje się badanie IGF-1 u dzieci?

Najczęściej przy zbyt wolnym wzrastaniu, niskim wzroście, podejrzeniu niedoboru GH albo przeciwnie: nadmiernym wzrastaniu i podejrzeniu gigantyzmu. Wynik trzeba interpretować razem z siatkami centylowymi, tempem wzrastania, wiekiem kostnym i etapem dojrzewania.

Kiedy wykonuje się IGF-1 u dorosłych?

Najczęściej przy podejrzeniu akromegalii, niedoboru hormonu wzrostu, choroby przysadki albo w monitorowaniu leczenia. Przy akromegalii ważne są objawy takie jak powiększenie dłoni i stóp, zmiana rysów twarzy, bóle stawów, nadpotliwość, bezdech senny czy nadciśnienie.

Czy IGF-1 trzeba robić na czczo?

Zasady mogą zależeć od laboratorium i badań wykonywanych jednocześnie. Sam IGF-1 jest stabilniejszy niż GH, ale jeśli razem oznaczane są glukoza, insulina, GH lub inne badania metaboliczne, lekarz może zalecić pobranie krwi rano i na czczo.

Czy IGF-1 wystarczy do rozpoznania niedoboru hormonu wzrostu?

Zwykle nie. Niskie IGF-1 może być ważną wskazówką, ale przy podejrzeniu niedoboru GH lekarz może zlecić test stymulacyjny, IGFBP-3, ocenę innych hormonów przysadki i badania obrazowe.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

1. Solnica B., Dembińska-Kieć, Naskalski J-W., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban&Partner, Wrocław 2022.
2. Hinson J., Raven P., Hormony, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.