Astma – jakie badania wykonać przy podejrzeniu astmy?

Spis treści:

Objawy sugerujące astmę
Podstawowe badanie w diagnostyce astmy – spirometria
Dodatkowe badania w diagnostyce astmy
Monitorowanie astmy
Bibliografia

Kaszel, duszność, świszczący oddech i uczucie ucisku w klatce piersiowej to objawy, które mogą wskazywać na astmę – chorobę przewlekłą, ale w wielu przypadkach dobrze kontrolowaną. Aby potwierdzić jej obecność, nie wystarczy sam wywiad czy badanie lekarskie – potrzebna jest dokładna diagnostyka oddechowa. Sprawdź, jakie testy pomagają rozpoznać astmę i kiedy warto je wykonać.

Objawy sugerujące astmę

Astma (dychawica oskrzelowa) zwykle objawia się napadowymi trudnościami w oddychaniu. Typowe symptomy to:

duszność o charakterze świszczącym – chory czuje ściskanie w klatce piersiowej i ma problem z pełnym wydechem; oddechowi towarzyszą świsty słyszalne zwłaszcza przy wydechu. Duszności często występują nocą lub nad ranem (chory budzi się z uczuciem braku tchu) albo w sytuacjach takich jak wysiłek fizyczny, śmiech, kontakt z alergenem czy zimnym powietrzem;
napadowy suchy kaszel – pojawia się szczególnie nocą, nad ranem lub po wysiłku. Bywa jedynym objawem (tzw. wariant kaszlowy astmy);
świszczący oddech – charakterystyczny gwizd lub świst słyszalny przy oddychaniu, zwłaszcza na wydechu. Jest skutkiem zwężenia oskrzeli (obturacji);
uczucie ucisku w klatce piersiowej – pacjenci opisują, że „coś ściska im klatkę” albo mają uczucie ciężkości na piersiach.

Ważną cechą astmy jest nadreaktywność oskrzeli – objawy mogą nasilać się pod wpływem bodźców, które u zdrowych osób nie wywołują duszności, np. dymu tytoniowego, kurzu, pyłków, roślin, chłodnego powietrza, intensywnego zapachu perfum. U części pacjentów astma ma podłoże alergiczne, u innych niealergiczne lub mieszane.

Podstawowe badanie w diagnostyce astmy – spirometria

Złotym standardem w diagnostyce astmy jest spirometria – badanie czynnościowe układu oddechowego. Spirometria mierzy objętości i przepływy powietrza wdychanego i wydychanego przez pacjenta. Szczególnie istotny parametr to FEV₁ (natężona objętość wydechowa pierwszosekundowa) – ilość powietrza, jaką pacjent jest w stanie gwałtownie wydmuchać z płuc w ciągu 1 sekundy. U osób z astmą, podczas objawów, drogi oddechowe są zwężone (obturacja oskrzeli), co powoduje spadek wartości FEV₁ oraz obniżenie wskaźnika FEV₁/FVC (tzw. wskaźnik Tiffeneau).

Spirometria z próbą rozkurczową

Jednym z kluczowych badań w diagnostyce astmy jest spirometria, która ocenia wydolność płuc i drożność dróg oddechowych. Charakterystyczną cechą astmy jest odwracalność obturacji, czyli zwężenia oskrzeli, po podaniu leku rozszerzającego drogi oddechowe. Badanie wykonuje się więc dwukrotnie – najpierw przeprowadza się spirometrię wstępną, a następnie pacjent inhaluje krótko działający lek rozkurczowy (zwykle salbutamol). Po około 15 minutach pomiar zostaje powtórzony.

Jeśli wartość FEV₁ (objętość powietrza wydychanego w pierwszej sekundzie wydechu) wzrośnie o co najmniej 12% i 200 ml w porównaniu z wynikiem wyjściowym, świadczy to o odwracalnej obturacji typowej dla astmy. Brak takiej reakcji może sugerować inną chorobę płuc lub zaawansowaną postać astmy, w której zmiany w oskrzelach stały się już trwałe. Warto jednak pamiętać, że u części pacjentów spirometria może wypaść prawidłowo, jeśli badanie wykonano w okresie bezobjawowym – wówczas pomocne są testy prowokacyjne.

Peak Flow (PEF)

Prostsze badanie polegające na pomiarze szczytowego przepływu wydechowego za pomocą małego urządzenia (peak flowmetr). Pacjent dmucha mocno w ustnik, a urządzenie pokazuje wartość PEF. Jest to mniej czułe niż spirometria, ale można je wykonywać samodzielnie codziennie w domu. Znaczne wahania dobowej wartości PEF (powyżej 20%) sugerują zmienność czynności płuc typową dla astmy.

Dodatkowe badania w diagnostyce astmy

Podstawą rozpoznania astmy jest szczegółowy wywiad i spirometria, jednak w wielu przypadkach lekarz może zlecić dodatkowe testy, które pomagają potwierdzić chorobę lub określić jej typ. Takie badania są szczególnie przydatne, gdy wyniki podstawowej diagnostyki są niejednoznaczne albo objawy astmy nakładają się na inne schorzenia układu oddechowego.

Testy alergiczne

Ponieważ astma często ma podłoże alergiczne, wskazane jest zbadanie, czy i na co pacjent może być uczulony. W tej kategorii wyróżnia się:

punktowe testy skórne – na skórę przedramienia nanosi się krople alergenów (np. pyłki traw, roztocza kurzu, sierść zwierząt) i delikatnie nakłuwa naskórek. Jeżeli po 15 minutach pojawi się bąbel i zaczerwienienie w miejscu określonego alergenu, oznacza to uczulenie. Testy skórne są szybkie i czułe, ale wymagają odstawienia leków przeciwhistaminowych na kilka dni i muszą być wykonane przez alergologa.
badania krwi na alergię – polegają na oznaczeniu swoistych przeciwciał IgE przeciw konkretnym alergenom. Można zbadać pojedyncze alergeny lub całe panele (zestawy) alergenów wziewnych. Przykładowo, pacjent z objawami astmy może wykonać panel alergenów oddechowych (30 alergenów) – to badanie krwi, które sprawdza obecność IgE skierowanych m.in. przeciw roztoczom kurzu domowego, pyłkom drzew i traw, sierści kota i psa, pleśniom itp. Podwyższone stężenie swoistych IgE wskazuje, że dany alergen może wywoływać u pacjenta objawy astmy lub alergicznego nieżytu nosa. Testy serologiczne są pomocne, gdy nie można wykonać skórnych (np. pacjent przyjmuje leki przeciwhistaminowe lub ma zmiany skórne).

Badanie FeNO

To pomiar stężenia tlenku azotu w wydychanym powietrzu. Podwyższone FeNO świadczy o zapaleniu eozynofilowym w drogach oddechowych, typowym dla astmy alergicznej (wartości >50 ppb u dorosłych uznaje się za wysokie). [1] Test FeNO jest nieinwazyjny i bywa używany jako wsparcie diagnostyki astmy oraz do monitorowania skuteczności leczenia przeciwzapalnego.

Testy prowokacyjne oskrzeli

Jeśli spirometria wyjściowa jest prawidłowa, ale objawy sugerują astmę, wykonuje się test prowokacyjny, by wywołać obturację oskrzeli. Wśród dostępnych rodzajów wyróżnia się:

test metacholinowy – pacjent wdycha nebulizowaną metacholinę w rosnących stężeniach; substancja ta powoduje skurcz oskrzeli u osób nadreaktywnych. Spadek FEV₁ o określony procent potwierdza nadreaktywność typową dla astmy;
test wysiłkowy – ocenia spadek FEV₁ po intensywnym wysiłku fizycznym (bieżnia lub step test). W astmie wysiłkowej FEV₁ spada o >10–15% po wysiłku;
test z mannitolem – inhalacja sproszkowanego mannitolu również prowokuje skurcz oskrzeli w astmie (wykonywane rzadziej).

Testy prowokacyjne przeprowadza się w specjalistycznych ośrodkach, gdy podstawowe badania nie wykazały nieprawidłowości, a podejrzenie astmy jest nadal duże.

RTG klatki piersiowej

Klasyczne prześwietlenie płuc u chorego na astmę zwykle nie wykazuje zmian, a jedynie rozdęcie płuc. Robi się je jednak, by wykluczyć inne przyczyny objawów, np. zmiany w płucach typowe dla POChP, niewydolności serca, zakażenia czy guza. U osoby, u której dopiero rozpoznano astmę, zaleca się wykonanie RTG płuc w celu upewnienia się, że nie ma innej patologii.

Monitorowanie astmy

Po rozpoznaniu astmy ważne jest regularne monitorowanie choroby. Pacjent często sam kontroluje PEF codziennie rano i wieczorem. Lekarz okresowo może zlecić spirometrię kontrolną, aby ocenić, czy leczenie przeciwastmatyczne zapewnia normalizację czynności płuc. Raz w roku wskazana jest kontrola alergologiczna, zwłaszcza jeśli pacjent ma alergie sezonowe. W monitorowaniu zaawansowanej astmy eozynofilowej stosuje się czasem pomiary FeNO lub sprawdza poziom eozynofilów we krwi, co pomaga podjąć decyzje o terapii biologicznej.

Astmę zawsze diagnozuje lekarz na podstawie całokształtu – objawów, wywiadu i wyników badań. Jeśli podejrzewasz u siebie astmę (miewasz napady duszności, świszczący oddech, przewlekły kaszel), zgłoś się do lekarza. Wykonanie prostych badań, takich jak spirometria, pozwala postawić diagnozę i wdrożyć odpowiednie leczenie, dzięki któremu astma będzie pod kontrolą.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

Dembińska-Kieć A., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.
M. Kupczyk i in., Stanowisko Polskiego Towarzystwa Alergologicznego dotyczące diagnostyki i terapii ciężkich postaci astmy oskrzelowej, „Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology” 2018, nr 5, 4, s. 207–219, DOI: https://doi.org/10.5114/pja.2018.80741.
A. Szczeklik, P. Gajewski (red.). Interna Szczeklika 2023, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.
Ł. Durajski, Alergie. Fakty i mity, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020.
Serwis Ministerstwa Zdrowia. Czy masz astmę?, https://pacjent.gov.pl/jak-zyc-z-choroba/czy-masz-astme [dostęp: 11.2025].
Droszcz W., Astma, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2007.