Jakie są objawy tężyczki? Jakie badania wykonać?

Mrowienie palców, drżenie mięśni, skurcze nóg czy uczucie niepokoju mogą być pierwszymi sygnałami tężyczki – zaburzenia związanego najczęściej z niedoborem wapnia lub magnezu. Objawy bywają niecharakterystyczne i łatwo pomylić je z przemęczeniem czy stresem. Jak rozpoznać tężyczkę i jakie badania pomogą potwierdzić jej obecność? Sprawdź, kiedy warto skonsultować się z lekarzem.

Czym jest tężyczka?

Tężyczka (spazmofilia) to stan chorobowy cechujący się nadmierną pobudliwością nerwów i mięśni. Objawia się skurczami mięśni (czasem bardzo bolesnymi) oraz uczuciem drżenia lub mrowienia w różnych częściach ciała. Ważne, aby nie mylić tężyczki z tężcem – są to zupełnie inne jednostki chorobowe.

Jakie są typy tężyczki?

W przebiegu tężyczki dochodzi do łatwego spontanicznego wyzwalania impulsów nerwowych, które pobudzają mięśnie do skurczu. Skurcze te mogą obejmować różne grupy mięśni i mieć charakter uogólniony lub ograniczony do jednej okolicy. Zależnie od nasilenia objawów i poziomu wapnia we krwi wyróżniamy:

1. tężyczkę jawną – z pełnoobjawowymi, gwałtownymi napadami skurczów mięśni. Zazwyczaj występuje przy znacznym i ostrym obniżeniu stężenia wapnia zjonizowanego we krwi (hipokalcemii).
2. tężyczkę utajoną (ukrytą) – charakteryzuje się skłonnością do skurczów i dolegliwościami neurowegetatywnymi, ale bez jawnych napadów. Często poziom wapnia we krwi jest w normie, a podłożem są niedobory magnezu lub potasu oraz inne czynniki prowokujące. Tężyczkę utajoną można ujawnić za pomocą specjalnych testów (np. hiperwentylacji).

Oba typy łączy wzmożona pobudliwość nerwowo-mięśniowa, jednak przebieg kliniczny jest inny. Tężyczka jawna bywa stanem nagłym wymagającym interwencji lekarskiej, zaś utajona ma charakter przewlekły i bywa trudniejsza do zdiagnozowania, bo objawy są mniej typowe.

Jakie objawy może dawać tężyczka jawna?

Napad tężyczki jawnej często zaczyna się od charakterystycznych parestezji – odczucia mrowienia i drętwienia wokół ust oraz w opuszkach palców rąk i stóp. Następnie dochodzi do napięcia i skurczów: najpierw drobnych mięśni dłoni i stóp, a następnie większych grup mięśniowych. Typowe objawy to:

• skurcz dłoni („ręka położnika”) – palec mały i serdeczny zgięte, kciuk przywiedziony do dłoni, pozostałe palce wyprostowane. Dłoń przyjmuje charakterystyczny kształt, jak gdyby trzymała połówkę piłki;
• skurcz stóp („stopa końsko-szpotawa”) – palce stóp zgięte podeszwowo, stopa wyprostowana i odwrócona do wewnątrz;
• dalsze szerzenie się skurczów – mogą objąć przedramiona, ramiona, a także mięśnie twarzy. Skurcz mięśni krtani (głośni) wywołuje uczucie duszenia się;
• tężyczkowe skurcze mięśni oddechowych i klatki piersiowej – mogą dawać ból w klatce i trudności z oddychaniem.
• zaburzenia widzenia, światłowstręt – jeśli dojdzie do skurczu mięśni okoruchowych;
• omdlenie lub utrata przytomności – w ciężkich napadach może wystąpić zasłabnięcie, a nawet uogólnione drgawki przypominające padaczkę (choć zwykle świadomość jest zachowana).

Napad tężyczki jawnej jest dla pacjenta bardzo męczący i często budzi duży lęk. Mięśnie po takim incydencie bywają osłabione, pacjent czuje się wyczerpany, może mieć trudności ze snem. Choć same napady rzadko zagrażają życiu, skurcz krtani stanowi stan nagły – może prowadzić do uduszenia, dlatego wymaga natychmiastowej pomocy medycznej.

Tężyczka utajona – objawy i kontekst

Tężyczka utajona (spazmofilia) występuje znacznie częściej niż jawna. Dotyczy głównie osób młodych, częściej kobiet, nierzadko o cechach osobowości neurotycznej lub lękowej. U jej podstaw leży hipomagnezemia (niedobór magnezu) lub chwilowe zmiany pH krwi (zasadowica oddechowa wskutek hiperwentylacji), przez co pobudliwość nerwowo-mięśniowa wzrasta mimo prawidłowego poziomu wapnia.

Objawy tężyczki utajonej są mniej oczywiste i często mają charakter mieszany: neurologiczny i psychiczny (objawy psychosomatyczne). Zaliczamy do nich m.in.:

• przewlekłe uczucie niepokoju, lęk napadowy – osoby z utajoną tężyczką często doświadczają napadów paniki, uczucia „duszenia”, tzw. ataków hiperwentylacji, którym towarzyszy drżenie, kołatanie serca, zawroty głowy;
• drażliwość, nerwowość, zmęczenie – stałe napięcie nerwowe, problemy ze snem, szybkie męczenie się, obniżenie nastroju;
• drobne skurcze mięśni, tiki – np. drganie powieki, drobne skurcze mięśni twarzy lub rąk, uczucie „wewnętrznego drżenia”;
• parestezje – przewlekłe mrowienia w kończynach, wargach;
• objawy wegetatywne – uczucie zimnych rąk i stóp, potliwość, bóle brzucha, biegunki lub przeciwnie – zaparcia, czasem nudności.

Przyczyny tężyczki – dlaczego dochodzi do skurczów?

Bezpośrednią przyczyną tężyczki jawnej jest znaczne obniżenie poziomu wapnia zjonizowanego we krwi (hipokalcemia). Wapń odgrywa kluczową rolę w przewodnictwie nerwowym – jego niedobór powoduje, że neurony stają się nadwrażliwe i łatwo się depolaryzują, wywołując skurcze mięśni. Organizm ściśle reguluje poziom wapnia przez hormony takie jak parathormon (PTH) i kalcytonina. Parathormon, wydzielany przez przytarczyce, podnosi stężenie wapnia we krwi (uwalnia go z kości, zwiększa wchłanianie w jelitach i zatrzymuje w nerkach). Kalcytonina z komórek C tarczycy działa odwrotnie – obniża wapń we krwi, odkłada go w kościach.

Najczęstsze przyczyny trwałej hipokalcemii i tężyczki jawnej to: niedoczynność przytarczyc; niedobór witaminy D3, zespoły upośledzonego wchłaniania; przewlekłe choroby wyniszczające; przyjmowanie leków moczopędnych. Dodatkowo na wystąpienie schorzenia bardziej narażone są osoby cierpiące na cukrzycę, alergie i choroby tarczycy (częściej współistnieją u nich zaburzenia elektrolitowe i metaboliczne).

Jak zdiagnozować tężyczkę? Badania diagnostyczne 

Diagnostyka tężyczki polega głównie na badaniach laboratoryjnych krwi, które pozwalają potwierdzić zaburzenia elektrolitowe. Podstawowe testy to:

Dodatkowo lekarz może zlecić badania oceniające ogólny stan chorego, np. morfologię krwi (współistnienie niedokrwistości), poziom fosforanów, glukozy, kreatyniny (dla oceny nerek) itp. Ostateczne potwierdzenie tężyczki utajonej daje EMG (elektromiografia) – zwiększona pobudliwość nerwowo-mięśniowa w zapisie po hiperwentylacji świadczy o tężyczce utajonej.

Jak przebiega leczenie tężyczki?

Leczenie polega przede wszystkim na usunięciu przyczyny zaburzeń elektrolitowych i złagodzeniu objawów. W napadzie tężyczki jawnej konieczne bywa podanie dożylne wapnia (wapń podawany jest ostrożnie w formie glukonianu wapnia, pod kontrolą EKG). Jeśli obecny jest skurcz krtani lub inne zagrażające objawy, wzywa się pogotowie i zabezpiecza drożność dróg oddechowych. Po opanowaniu ostrego stanu pacjent powinien pozostawać pod opieką lekarza w celu ustalenia przyczyny tężyczki.

W tężyczce utajonej leczenie jest najczęściej zachowawcze. Stosuje się przede wszystkim: suplementację magnezu, wapnia i witaminy D. Ważne jest także leczenie choroby podstawowej i trening oddechu, szczególnie u osób z tendencją do hiperwentylacji.

Zwykle tężyczka utajona ma charakter przewlekły, ale przy odpowiednim leczeniu i zmianie stylu życia objawy mogą ustąpić na stałe lub znacznie się zmniejszyć. Pacjent powinien pozostawać pod kontrolą lekarza rodzinnego lub endokrynologa, regularnie sprawdzać poziomy magnezu i wapnia oraz przestrzegać zaleceń terapeutycznych.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela 

Bibliografia

1. Dembińska-Kieć A., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.
2. Popławska K i in., Tężyczka jako przyczyna utraty przytomności, „Pediatria i Medycyna Rodzinna” 2018, t. 14, nr 2, s. 213–221.
3. Szczeklik A., Gajewski P., Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych 2019, Medycyna Praktyczna, Kraków 2019.

Oceń artykuł