Jakie są objawy zakażenia nużeńcem ludzkim? Jakie badania diagnostyczne na nużycę wykonać?

Swędzenie powiek, pieczenie oczu, zaczerwienienie skóry twarzy czy uporczywe krostki, które nie reagują na leczenie – to tylko część objawów, jakie może wywoływać nużeniec ludzki (Demodex folliculorum). Ten mikroskopijny pasożyt bytuje w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych, a jego nadmierne namnażanie prowadzi do nużycy. Jak rozpoznać zakażenie i które badania pozwalają potwierdzić jego obecność? Sprawdź!

Czym jest nużeniec ludzki (Demodex)?

Nużeniec ludzki – Demodex folliculorum (rzadziej D. brevis) – to mikroskopijny roztocz (ok. 0,3–0,4 mm) żyjący w mieszkach włosowych i gruczołach łojowych. Najczęściej zasiedla okolice bogate w sebum: nos, czoło, brodę, policzki, brwi i rzęsy; żywi się martwym naskórkiem i lipidami. Jest bardzo powszechny – szacunki mówią o 50–100% dorosłych (zależnie od wieku) – i zwykle nie jest szkodliwy. 

Cykl życia tego pasożyta toczy się w skórze: samica składa jaja w mieszku, po 3–4 dniach wylęgają się larwy, a po ok. tygodniu dojrzewają do form dorosłych, które żyją kilkanaście dni. Nużeńce unikają światła, są aktywne nocą i mogą przenosić się przede wszystkim przy dłuższym, bliskim kontakcie skóra-skóra, rzadziej pośrednio przez wspólne ręczniki, pościel, przybory toaletowe czy kosmetyki. Gatunki zwierzęce – np. te wywołujące demodekozę u psów – nie przenoszą się na ludzi.

Nużyca – kiedy obecność nużeńca staje się chorobą?

Posiadanie w skórze pojedynczych nużeńców nie jest chorobą – uznaje się to za swoistą „symbiozę” (komensalizm) między roztoczem a człowiekiem. Nużyca (inaczej demodekoza) to nazwa choroby, która występuje, gdy nużeńców jest dużo i wywołują objawy skórne. Do rozwoju nużycy dochodzi najczęściej przy osłabieniu odporności lub zaburzeniu równowagi mikrobiomu skóry. Czynnikami ryzyka są m.in.:

• stany obniżonej odporności – np. infekcja wirusem HIV, leczenie immunosupresyjne (po przeszczepach) czy chemioterapia nowotworowa;
• zaawansowany wiek – nawet 2/3 seniorów może mieć zwiększoną ilość nużeńców;
• choroby przewlekłe takie jak cukrzyca, przewlekła niewydolność nerek;
• miejscowe stosowanie sterydów na skórę twarzy – np. długotrwałe używanie maści sterydowych przy trądziku czy atopowym zapaleniu skóry predysponuje do namnożenia nużeńców;
• cera tłusta, łojotokowa – nadmiar sebum sprzyja rozwojowi roztoczy;
• zaniedbania higieniczne – rzadkie pranie pościeli, używanie tych samych ręczników przez wiele osób itp.

Jakie są rodzaje nużycy twarzy?

Nużyca może przybrać różne formy kliniczne. Objawy często imitują inne choroby dermatologiczne. Wyróżnia się kilka głównych postaci tej przypadłości:

Jak przebiega diagnostyka zakażenia nużeńcem?

Jeśli podejrzewasz u siebie nużycę – np. masz przewlekłe zmiany skórne na twarzy oporne na leczenie lub nawracające zapalenie powiek – zgłoś się do dermatologa. Rozpoznanie nużycy stawia się na podstawie stwierdzenia obecności pasożyta w badanym materiale – najczęściej w zeskrobinach ze skóry lub w rzęsach. Dermatolog podczas wizyty:

1. dokładnie obejrzy skórę i zapyta o objawy oraz choroby towarzyszące (np. czy chorujesz na trądzik różowaty, cukrzycę, czy stosował sterydy);
2. jeśli obraz kliniczny sugeruje nużycę, lekarz zaproponuje wykonanie badania w kierunku nużeńca. Polega ono na pobraniu materiału ze skóry – zazwyczaj przez delikatne zeskrobanie naskórka z okolicy zmian lub wyjęcie kilku rzęs (gdy podejrzewa się nużeńce na powiekach). Nie jest to bolesne, choć może być nieco nieprzyjemne;
3. pobrany materiał zostaje poddany analizie mikroskopowej. W laboratorium ogląda się go pod mikroskopem w poszukiwaniu obecności nużeńców we wszystkich stadiach (jaja, larwy, osobniki dorosłe).

W niektórych nowoczesnych ośrodkach stosuje się standaryzowaną biopsję powierzchniową skóry (SSSB) – polega to na przyklejeniu do skóry taśmy lub szkiełka z klejem na określony czas, a następnie odklejeniu – co pozwala zebrać nużeńce z powierzchni 1 cm² skóry i ocenić ich liczebność. Dzięki temu można nawet oszacować stopień infestacji. Wynik dodatni badania potwierdza nużycę. Jeśli objawy dotyczą oczu (zapalenie powiek), wskazana jest także konsultacja okulistyczna.

Można też wykonać badanie w kierunku nużycy – przydatne w rozpoznawaniu demodekozy ocznej oraz w różnicowaniu nużycy i trądziku różowatego.

Jak leczy się nużycę?

Leczenie zakażenia nużeńcem bywa długotrwałe i wymaga systematyczności. Celem terapii jest zmniejszenie populacji nużeńców na skórze, ponieważ całkowite wyeliminowanie tych roztoczy jest praktycznie niemożliwe. Zwykle leczone są tylko osoby, u których występują objawy kliniczne nużycy – u bezobjawowych nosicieli terapia nie jest potrzebna.

Standardowe postępowanie obejmuje:

• leczenie miejscowe skóry twarzy – podstawą są preparaty przeciwpasożytnicze i przeciwzapalne stosowane na skórę przez kilka do kilkunastu tygodni. Najczęściej używa się metronidazolu w postaci kremu lub żelu (to antybiotyk działający na roztocza i bakterie) oraz kremów z permetryną (środek roztoczobójczy, stosowany też w świerzbie).
• leczenie nużeńców na powiekach – bardzo ważna jest higiena brzegów powiek. Stosuje się specjalne chusteczki lub płyny do przemywania powiek zawierające olejek z drzewa herbacianego, który działa zabójczo na Demodex. Okulista może zalecić również maści z metronidazolem do stosowania na powieki na noc. Przy współistniejącym zapaleniu spojówek czasem dodaje się krople z antybiotykiem.
• leczenie ogólne – w ciężkiej, uogólnionej nużycy dermatolog może włączyć doustnie metronidazol lub iwermektynę (lek przeciwpasożytniczy), aczkolwiek w Polsce iwermektyna doustna nie jest oficjalnie zarejestrowana na nużycę – bywa sprowadzana na import docelowy. Doustne leczenie ogólne rozważa się też, gdy miejscowe jest nieskuteczne.
• adiuwanty – pomocniczo zaleca się stosowanie łagodnych dermokosmetyków do cery wrażliwej, unikanie kosmetyków z alkoholem i tłustych kremów, które mogłyby nasilać łojotok. Ważna jest codzienna higiena: dokładne mycie twarzy (preparatami z serii anti-Demodex, np. z olejkiem herbacianym lub eukaliptusowym), unikanie drapania i dotykania zmian.

Leczenie zwykle trwa co najmniej 6–8 tygodni, w niektórych przypadkach dłużej, ze względu na cykl życiowy nużeńca i jego odporność na leczenie. Istotne jest również postępowanie zapobiegawcze, aby nie dochodziło do ponownego samozakażenia: pranie poszewek i ręczników w wysokiej temperaturze, częsta wymiana pościeli, unikanie wspólnych ręczników. Panie powinny zwrócić uwagę na swoje kosmetyki do makijażu – tusz do rzęs, pędzle, gąbki – nużeńce mogą w nich przebywać, dlatego zaleca się je zdezynfekować lub częściej wymieniać na nowe.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

1. Baklayan A., Pasożyty – prawdziwa przyczyna chorób. Diagnostyka i samodzielne leczenie, Wydawnictwo Vital, Białystok 2016.
2. Dembińska-Kieć A., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.
3. Kołodziejczyk M., Nużeniec w wybranych zmianach zapalnych skóry, “Kosmetologia estetyczna”, 6 (2019) 8, s. 771–773.
4. Morozińska-Gogol J., Parazytologia medyczna. Kompendium, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2016.

Oceń artykuł