Spis treści:
Zadyszka po krótkim spacerze, uporczywy kaszel, nawracające infekcje – brzmi znajomo? Choroby układu oddechowego to jedne z najczęstszych dolegliwości, z którymi zmagamy się na co dzień. Od zwykłego przeziębienia po astmę i przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) – warto wiedzieć, czym charakteryzują się te schorzenia i jak je rozpoznać. Dowiedz się, jakie badania wykonywać, aby mieć układ oddechowy pod kontrolą.
Jakie są najczęstsze choroby układu oddechowego?
Układ oddechowy obejmuje górne drogi oddechowe (nos, zatoki, gardło) oraz dolne (krtań, tchawica, oskrzela, pęcherzyki płucne). Problemy mogą dotyczyć każdego z tych odcinków – od zwykłego przeziębienia po przewlekłe choroby płuc.
Infekcje dróg oddechowych (przeziębienie, grypa, zapalenie płuc)
Przeziębienie jest łagodną wirusową infekcją górnych dróg oddechowych – dorosły choruje na nie średnio 2–4 razy w roku. Objawia się katarem, bólem gardła i kaszlem. Grypa przebiega znacznie ciężej, gdyż zaczyna się nagle wysoką gorączką, dreszczami, bólami mięśni i suchym kaszlem. Groźnym powikłaniem grypy (lub odrębną infekcją) jest zapalenie płuc, przy którym występuje wysoka gorączka, dreszcze, silny kaszel z odkrztuszaniem ropnej wydzieliny oraz kłujący ból w klatce piersiowej przy oddychaniu. Zapalenie płuc wymaga leczenia pod kontrolą lekarza. U małych dzieci i seniorów bywa szczególnie niebezpieczne – na świecie pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów z powodu infekcji. Aby dowiedzieć się, co wywołało infekcję, warto wykonać badanie: Panel Respiratory met. PCR, infekcje górnych dróg oddechowych – 23 patogeny (bakterie, wirusy)
Astma oskrzelowa
Astma to przewlekła zapalna choroba oskrzeli, w której dochodzi do nawracających epizodów duszności, świszczącego oddechu, uczucia ucisku w klatce piersiowej i kaszlu. Napady astmy często są prowokowane przez alergeny (np. pyłki, sierść zwierząt) lub intensywny wysiłek fizyczny. Chociaż nie da się jej całkowicie wyleczyć, nowoczesne terapie (m.in. wziewne leki przeciwzapalne i rozkurczające oskrzela) pozwalają dobrze kontrolować objawy i zapobiegać napadom duszności.
Alergiczny nieżyt nosa (katar sienny) i alergie wziewne
Alergiczny nieżyt nosa, czyli katar sienny, to przewlekły lub nawracający katar, kichanie i zatkany nos spowodowane reakcją na alergeny typu pyłki, kurz itp. Leczenie jest głównie objawowe, a najważniejsze jest unikanie kontaktu z czynnikami uczulającymi. Aby dokładnie określić, co powoduje uczulenie, wykonuje się testy alergiczne – skórne lub z krwi. e-Pakiet alergiczny z krwi pomaga oznaczyć stężenie swoistych przeciwciał IgE, a w ramach e-Pakietu alergicznego oddechowego bada się reakcje na najczęstsze alergeny wziewne.
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) to schorzenie polegające na trwałym zwężeniu oskrzeli i postępującym upośledzeniu przepływu powietrza przez drogi oddechowe. Najczęściej rozwija się wskutek wieloletniego palenia papierosów – nałóg ten odpowiada za większość przypadków POChP. Główne objawy to poranny kaszel z odkrztuszaniem wydzieliny, narastająca duszność (najpierw przy wysiłku, z czasem także w spoczynku) oraz łatwe męczenie się. Uszkodzeń oskrzeli i płuc w POChP nie da się cofnąć, ale rzucenie palenia i odpowiednie leczenie mogą spowolnić postęp choroby i poprawić komfort oddychania.
Nowotwór płuc
Nowotwór płuc to najczęstsza przyczyna zgonów spośród chorób nowotworowych. Głównym czynnikiem ryzyka, bo aż w 85% przypadków, jest palenie tytoniu. We wczesnym stadium rak płuc często nie daje objawów. Typowe symptomy zaawansowanej choroby to długo utrzymujący się i nasilający kaszel, odkrztuszanie krwistej wydzieliny, nawracające zapalenia oskrzeli lub płuc, ból w klatce piersiowej oraz postępująca utrata masy ciała. Podstawą diagnostyki jest RTG płuc, a w razie potrzeby tomografia komputerowa klatki piersiowej.
Objawy chorób układu oddechowego – na co zwrócić uwagę?
Podstawowe symptomy chorób układu oddechowego to:
- kaszel – towarzyszy zwykłym przeziębieniom, ale bywa też pierwszym sygnałem poważniejszej choroby. Kaszel, który utrzymuje się ponad 8 tygodni, zawsze wymaga konsultacji lekarskiej. Szczególnie niepokojące jest pojawienie się krwi w odkrztuszanej plwocinie (krwioplucie) – takiego objawu nie wolno ignorować;
- duszność (uczucie braku tchu) – jeśli zadyszka występuje przy codziennych czynnościach lub duszność pojawia się nawet w spoczynku, układ oddechowy nie działa prawidłowo. Nagłe napady silnej duszności ze świstem mogą wskazywać na astmę. Każda duszność, zwłaszcza gdy towarzyszy jej sinienie ust lub dłoni, jest stanem alarmowym – należy wówczas pilnie zasięgnąć konsultacji lekarza lub wezwać pomoc medyczną;
- ból w klatce piersiowej w chorobach płuc bywa ostry, kłujący i nasilający się przy głębokim wdechu (np. przy zapaleniu opłucnej).
Przy schorzeniach górnych dróg oddechowych typowe są również katar, kichanie, ból gardła i chrypka. Przewlekła chrypka (utrzymująca się ponad 3 tygodnie) wymaga wizyty u laryngologa – może sygnalizować zmianę w obrębie krtani.
Jakie badania wykonuje się przy chorobach układu oddechowego?
W diagnostyce chorób oddechowych wykorzystuje się podstawowe badanie lekarskie oraz różne badania dodatkowe. Badania krwi często dostarczają ważnych informacji o stanie zdrowia. Morfologia krwi może wykazać nieprawidłową liczbę białych krwinek. Stężenie białka C-reaktywnego (CRP) wzrasta w ostrym stanie zapalnym – wysoki poziom CRP sugeruje infekcję bakteryjną. Przy podejrzeniu alergii wykonuje się oznaczenia IgE całkowitego oraz swoistych IgE skierowanym przeciwko najczęstszym alergenom. Dostępne są specjalne panele alergologiczne, a także e-Pakiet alergiczny – objawy astmy u dzieci.
Najważniejszym badaniem oceniającym czynność dróg oddechowych jest spirometria. Polega na pomiarze pojemności płuc oraz przepływu powietrza podczas maksymalnego wdechu i wydechu. Spirometria jest niezastąpiona w rozpoznawaniu astmy i POChP – wykazuje obturację oskrzeli (zwężenie dróg oddechowych) i pozwala ocenić stopień zaawansowania choroby.
Przy podejrzeniu poważnych zmian lekarz może zlecić badania obrazowe. Podstawą jest rentgen klatki piersiowej (RTG), który może ujawnić np. zapalenie płuc lub guz. Dokładniejsza tomografia komputerowa pozwala wykryć nawet drobne zmiany. W zależności od potrzeb wykonuje się też dalsze badania takie jak bronchoskopia (wziernikowanie oskrzeli kamerą) czy analiza bakteriologiczna plwociny.
Profilaktyka chorób układu oddechowego
Najważniejsza zasada profilaktyki to unikanie szkodliwych czynników. Rzucenie palenia znacznie zmniejsza ryzyko POChP i nowotworu płuc. Należy również unikać przebywania w zadymionych pomieszczeniach oraz wdychania zanieczyszczonego powietrza. Warto rozważyć coroczne szczepienia przeciwko grypie, a osoby z grup ryzyka powinny zaszczepić się również przeciw pneumokokom – pomaga to zmniejszyć ryzyko ciężkiego zapalenia płuc. Jeśli masz alergię, utrzymuj czyste otoczenie (oczyszczacz powietrza, częste sprzątanie) i w miarę możliwości ograniczaj kontakt z uczulającym pyłem czy kurzem.
Pamiętaj o regularnych badaniach kontrolnych. Nie lekceważ przedłużających się objawów – jeśli kaszel, duszność lub inne dolegliwości utrzymują się przez kilka tygodni, zgłoś się do lekarza, zamiast leczyć się na własną rękę. Zwracaj uwagę na objawy takie jak silne bóle w klatce piersiowej, krwioplucia czy duszności, które wymagają pilnej konsultacji lekarskiej. Profilaktycznie wykonuj co roku podstawowe badania krwi (morfologię). Lepiej sprawdzać niepokojące symptomy, niż przegapić początek poważnej choroby.
Bibliografia
- J. Lehnen, Choroby układu oddechowego, Wydawnictwo Medpharm, Wrocław 2016.
- R. Krenke i in. (red.), Pulmonologia, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2021.
- R. Chazan (red.), Standardy diagnostyczno-terapeutyczne w chorobach układu oddechowego. Wskazówki praktyczne, Wydawnictwo Medyczne Alfa-Medica Press, Bielsko-Biała 2019.
- T. Hausen, Choroby układu oddechowego w praktyce lekarza rodzinnego, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2019.
- T. Płusa, Choroby układu oddechowego, https://www.termedia.pl/Download_eBook_part/198 [dostęp 06.2025].
