Co wykrywają markery nowotworowe?

Markery nowotworowe dostarczają informacji o procesach zachodzących w organizmie, które mogą mieć związek z chorobą nowotworową. W praktyce ich poziom może sugerować obecność określonego typu nowotworu, np. prostaty, jajnika czy jelita grubego, a także wskazywać na aktywność choroby.

Najczęściej wykorzystuje się je do:

monitorowania przebiegu leczenia,
oceny skuteczności terapii,
wykrywania nawrotów choroby,
określania stopnia zaawansowania nowotworu.

Jakie są najważniejsze markery nowotworowe i jakie jest ich znaczenie?

Poszczególne markery nowotworowe są powiązane z określonymi narządami lub typami nowotworów, dlatego ich oznaczenie dobiera się w zależności od sytuacji klinicznej. Warto jednak pamiętać, że większość z nich nie jest w pełni swoista – ich poziom może wzrastać także w innych chorobach. Poniżej znajdziesz zestawienie najważniejszych markerów nowotworowych wraz z ich znaczeniem i przykładowym zastosowaniem.

Marker	Co może oznaczać	Z jakimi nowotworami jest związany?
PSA	prostata	rak prostaty
CA-125	jajniki	rak jajnika
CA 19-9	układ pokarmowy	rak trzustki, dróg żółciowych
CEA	jelito grube	rak jelita grubego
AFP	wątroba	rak wątroby
beta-hCG	hormony	nowotwory zarodkowe
CA 15-3	piersi	rak piersi
SCC (antygen raka płaskonabłonkowego)	nabłonek	rak szyjki macicy, płuc
CYFRA 21-1	płuca	rak płuc
NSE	układ nerwowy	drobnokomórkowy rak płuca, guzy neuroendokrynne
tyreoglobulina (Tg)	tarczyca	rak tarczycy (zróżnicowany)
chromogranina A (CgA)	układ neuroendokrynny	guzy neuroendokrynne

Markery nowotworowe można również podzielić ze względu na ich charakter i sposób działania. Przy tym podziale wyróżnia się:

markery narządowo swoiste – związane głównie z konkretnym narządem (np. PSA dla prostaty),
markery nieswoiste – mogą być podwyższone w różnych typach nowotworów (np. CEA),
markery onkopłodowe – obecne fizjologicznie w życiu płodowym, a u dorosłych pojawiające się w chorobie (np. AFP),
markery hormonalne – produkowane przez niektóre guzy, szczególnie neuroendokrynne,
markery genetyczne i molekularne – wykorzystywane głównie w nowoczesnej diagnostyce i ocenie ryzyka.

Kiedy warto wykonać badanie markerów nowotworowych?

Badanie markerów nowotworowych wykonuje się w określonych sytuacjach klinicznych, gdy może ono dostarczyć dodatkowych informacji pomocnych w diagnostyce lub kontroli choroby. Najczęściej zaleca się je:

przy podejrzeniu choroby nowotworowej, np. w przypadku niepokojących objawów,
w trakcie leczenia – do oceny jego skuteczności,
po zakończeniu terapii – w celu monitorowania ewentualnego nawrotu,
u osób z grup podwyższonego ryzyka, np. z obciążeniem rodzinnym.

Nie są natomiast zalecane jako rutynowe badanie przesiewowe u osób zdrowych, bez objawów i czynników ryzyka.

Jak wygląda badanie markerów nowotworowych?

Badanie markerów nowotworowych polega na oznaczeniu ich poziomu z próbki krwi żylnej, najczęściej pobieranej z żyły w zgięciu łokciowym. Jest to szybkie i mało inwazyjne badanie, które nie różni się od standardowego pobrania krwi. W większości przypadków nie wymaga specjalnego przygotowania, choć niektóre oznaczenia mogą być wykonywane na czczo – warto wcześniej sprawdzić zalecenia dla konkretnego markera. Wynik zazwyczaj dostępny jest w ciągu kilku dni i powinien być interpretowany przez lekarza w kontekście innych badań oraz stanu klinicznego pacjenta.

Jak interpretować wyniki markerów nowotworowych i czy ich podwyższenie zawsze oznacza raka?

Interpretacja wyników markerów nowotworowych wymaga ostrożności i uwzględnienia szerszego kontekstu klinicznego. Normy laboratoryjne mogą się różnić w zależności od metody oznaczenia, dlatego pojedynczy wynik nie stanowi podstawy do postawienia diagnozy. Kluczowe znaczenie ma obserwacja zmian w czasie – to, czy poziom markera rośnie, spada lub utrzymuje się na stałym poziomie. Wyniki zawsze powinny być analizowane łącznie z innymi badaniami, takimi jak USG, tomografia komputerowa czy biopsja, oraz objawami pacjenta.

Warto również podkreślić, że podwyższone markery nowotworowe nie zawsze oznaczają chorobę nowotworową. Ich poziom może wzrastać także w innych sytuacjach, m.in. w przebiegu stanów zapalnych, chorób wątroby, infekcji czy nawet w ciąży. Dlatego nie należy interpretować wyników samodzielnie – zawsze konieczna jest konsultacja lekarska, która pozwoli właściwie ocenić ich znaczenie.

Markery nowotworowe a profilaktyka – czy warto je robić „na wszelki wypadek”?

Markery nowotworowe nie są zalecane jako badania profilaktyczne u osób bez objawów i czynników ryzyka. Ich wykonywanie „na wszelki wypadek” może prowadzić do wyników fałszywie dodatnich, co z kolei wiąże się z niepotrzebnym stresem oraz dalszą, często zbędną diagnostyką. W profilaktyce znacznie większe znaczenie mają sprawdzone badania przesiewowe, takie jak mammografia czy kolonoskopia, które pozwalają na wczesne wykrycie zmian nowotworowych.

Najczęściej zadawane pytania

Czy markery nowotworowe można wykonać bez skierowania?

Tak, większość markerów nowotworowych można wykonać prywatnie w laboratorium, bez skierowania od lekarza. Warto jednak wcześniej skonsultować wybór badania, aby był dopasowany do konkretnej sytuacji.

Czy markery nowotworowe mogą być prawidłowe mimo choroby?

Tak, szczególnie we wczesnym stadium nowotworu ich poziom może pozostawać w normie. Dlatego prawidłowy wynik nie wyklucza choroby i nie zastępuje innych badań diagnostycznych.

Czy stres lub styl życia mogą wpływać na poziom markerów nowotworowych?

Niektóre czynniki, takie jak stan zapalny, palenie papierosów czy choroby przewlekłe, mogą wpływać na poziom wybranych markerów. Sam stres nie jest bezpośrednią przyczyną ich wzrostu, ale pośrednio może oddziaływać na organizm.

Czy markery nowotworowe bada się na czczo?

Nie zawsze jest to konieczne, jednak część laboratoriów zaleca wykonanie badania na czczo dla większej wiarygodności wyniku. Najlepiej stosować się do zaleceń konkretnej placówki.

Jak często można wykonywać badanie markerów nowotworowych?

Częstotliwość badań zależy od celu – u osób leczonych onkologicznie może to być co kilka miesięcy, natomiast u osób zdrowych nie ma potrzeby regularnego ich oznaczania bez wskazań lekarskich.

Czy jeden marker wystarczy, aby ocenić stan zdrowia?

Zwykle nie – lekarz często zleca kilka markerów lub łączy je z innymi badaniami, aby uzyskać pełniejszy obraz sytuacji.

Czy wyniki markerów nowotworowych mogą się wahać?

Tak, ich poziom może się zmieniać w czasie, dlatego pojedynczy wynik ma mniejsze znaczenie niż obserwacja trendu w kolejnych badaniach.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

National Cancer Institute, Tumor Markers,
https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet, dostęp: marzec 2026.
Duffy M.J., Tumor markers in clinical practice: a review focusing on common solid cancers, „Medical Principles and Practice” 2013, t. 22, nr 1, s. 4–11,
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22584792/, dostęp: marzec 2026.