Na czym polega badanie kwasów żółciowych?

Kwasy żółciowe powstają w wątrobie. Następnie są przenoszone do jelita cienkiego, gdzie umożliwiają trawienie i wchłanianie tłuszczów. Niekiedy na drodze odpływu kwasów żółciowych może pojawić się przeszkoda, np. kamienie żółciowe czy guz. Wówczas dochodzi do ich zastoju wraz z innymi składnikami żółci. Taki stan może być widoczny w badaniach jako podwyższone stężenie kwasów żółciowych we krwi. Należy zachować specjalną czujność, gdy dotyczy on kobiety w ciąży. Dowiedz się, kiedy warto wykonać badanie stężenia kwasów żółciowych.

Czym są kwasy żółciowe?

Kwasy żółciowe stanowią składnik żółci. Wraz z nią są wydzielane do dwunastnicy, gdzie umożliwiają: 

• trawienie i wchłanianie lipidów;
• wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach;
• usuwanie cholesterolu z organizmu w dalszych częściach przewodu pokarmowego.

Większość kwasów tłuszczowych, które krążą w organizmie, to kwasy pierwotne, czyli I-rzędowe. Należą do nich: kwas cholowy i chenodeoksycholowy. Kwasy II-rzędowe (wtórne), czyli dezoksycholowy i litocholowy oraz III-rzędowe powstają w wyniku przemian kwasów pierwotnych z udziałem bakterii jelitowych.

Jak wygląda metabolizm kwasów żółciowych?

Kwasy żółciowe powstają w wątrobie w wyniku przemian cholesterolu. Jej komórki produkują tzw. pierwotne kwasy żółciowe. Następnie do powstałych cząstek przyłączają się glicyna lub tauryna. Dzięki temu mogą lepiej wiązać się z tłuszczami i rozbijać ich strukturę, co ma duże znaczenie podczas trawienia i wchłaniania.

Kwasy żółciowe wraz z innymi składnikami żółci gromadzą się w pęcherzyku żółciowym. Po posiłku są wydzielane do jelita cienkiego, gdzie pełnią swoje funkcje. W przewodzie pokarmowym nieznaczna ilość kwasów tłuszczowych zostaje wydalona wraz z kałem. Większość z nich natomiast wchłania się do krwi w obrębie jelita i wraca do wątroby. Następnie jest ponownie wydzielana do żółci i gromadzi się w pęcherzyku żółciowym lub trafia do dwunastnicy. W ten sposób zachodzi „krążenie wątrobowo-jelitowe”.

Kiedy warto wykonać badanie stężenia kwasów żółciowych?

Oznaczenie stężenia kwasów żółciowych we krwi jest jednym ze wskaźników, które pozwalają na ocenę funkcjonowania wątroby i dróg żółciowych. Z tego powodu, jeżeli zauważysz u siebie objawy świadczące o zaburzeniu ich pracy, zgłoś się do lekarza. Specjalista zdecyduje, jakie oznaczenia warto wykonać, omówi z tobą ich wyniki, a także ustali dalszy sposób postępowania. 

Do najczęstszych objawów zastoju żółci w wątrobie i drogach żółciowych należą:

• żółtaczka,
• świąd skóry, który nasila się w nocy i po ogrzaniu ciała,
• odbarwienie stolca, 
• ciemne zabarwienie moczu.

Jak wygląda badanie stężenia kwasów żółciowych?

Badanie stężenia kwasów żółciowych polega na zabezpieczeniu próbki krwi żylnej od pacjenta, a następnie oznaczeniu w niej poziomu poszukiwanych związków.

Zwróć uwagę, że podczas badania należy pozostawać na czczo. Najlepiej jeśli od ostatniego dużego posiłku upłynie co najmniej 13-14 godzin. Przykładowo, jeśli zgłosisz się do punktu pobrań rano, kolację warto zjeść poprzedniego dnia nie później niż do godziny 18. W przeciwnym wypadku oznaczenie nie będzie wiarygodne. Wynik badania zwykle jest dostępny w ciągu 1-5 dni od pobrania próbki krwi.

Można także wykonać oznaczenie stężenie kwasów żółciowych w stolcu i soku jelitowym, ale takie badania stosuje się bardzo rzadko.

Jakie są normy w badaniu stężenia kwasów żółciowych?

Badanie stężenia kwasów żółciowych ma na celu oznaczenie poziomu tych związków we krwi żylnej. Zwykle obejmuje ono przede wszystkim poszukiwanie kwasu cholowego i chenodeoksycholowego.

Norma w przypadku badania stężenia kwasów żółciowych wynosi: ≤10 μmol/l (mierzona na czczo) [2].

Jak interpretować wyniki badania stężenia kwasów żółciowych?

Najczęstszym powodem podwyższenia poziomu kwasów żółciowych we krwi jest zastój żółci, czyli cholestaza. Może się ona gromadzić zarówno w wątrobie, jak i w drogach żółciowych wewnątrz i na zewnątrz tego narządu. 

Cholestaza wewnątrzwątrobowa może rozwinąć się na skutek:

• przyjmowania leków;
• działania substancji toksycznych, m.in. alkoholu i grzybów;
• aktywności patogenów;
• marskości wątroby;
• wrodzonych nieprawidłowości, np. wrodzonej cholestazy rodzinnej,
• ostrego i przewlekłego zakażenia wątroby, np. wirusowych zapaleń wątroby, zakażeń wirusowych bez zapalenia z martwicą hepatocytów, zakażeń bakteryjnych takich jak leptospiroza, kiła, sepsa, ropnie wątroby;
• stłuszczenia wątroby, w tym ostrego stłuszczenia wątroby ciężarnych;
• nowotworów wątroby – zarówno pierwotnych zmian, jak i przerzutów z innych narządów, a także chłoniaków;
• zaburzenia przepływu krwi przez wątrobę, np. w zespole Budda-Chiariego i niewydolności serca.

Cholestaza zewnątrzwątrobowa dotyczy utrudnienia odpływu żółci z wątroby do przewodu pokarmowego:

• w przebiegu zapalenia dróg żółciowych, w tym stwardniającego zapalenia dróg żółciowych;
• w wyniku zwężenia dróg żółciowych, np. z powodu kamicy czy obecności guza trzustki;
• na skutek obecności zmian w pierwotnym raku dróg żółciowych.

Jak wygląda leczenie cholestazy?

Leczenie zastoju żółci, które prowadzi do zwiększenia stężenia kwasów żółciowych we krwi, opiera się przede wszystkim na usunięciu przyczyny. W zależności od źródła problemu terapia może obejmować:

• leczenie kamicy żółciowej, gdy złogi utrudniają odpływ żółci, np. za pomocą zabiegu endoskopowej cholangiopankreatografii wstecznej (ECPW);
• usunięcie guza nowotworowego w obrębie wątroby, trzustki lub dróg żółciowych;
• odstawienie leku, który wywołał objawy lub jego zamiana na inny preparat, gdy istnieje taka możliwość;
• leczenie zakażeń obejmujących wątrobę.

O czym może świadczyć podwyższone stężenie kwasów żółciowych w ciąży?

Podwyższone stężenie kwasów żółciowych we krwi, które występuje podczas ciąży, może świadczyć o zastoju żółci. Wówczas przyjmuje on formę tzw. cholestazy ciężarnych. W tej postaci żółć gromadzi się w obrębie wątroby.

Jakie mogą być przyczyny podwyższonego stężenia kwasów żółciowych w ciąży?

Przyczyny cholestazy ciężarnych nie zostały do końca poznane. Mogą obejmować m.in.: 

• czynniki genetyczne, ponieważ zastój żółci w czasie ciąży częściej występuje u kobiet, w rodzinach, w których pojawiały się przypadki cholestazy;
• wzrost poziomu estrogenów i progesteronu podczas ciąży – najwyższy w III trymestrze i w ciążach mnogich;
• zagęszczenie żółci poprzez przesunięcie wody do wnętrza komórek wątroby; 
• osłabienie perystaltyki dróg żółciowych, czyli łagodnych skurczów, które ułatwiają transport żółci do jelita cienkiego;
• przyjmowanie niektórych leków, takich jak jod, sulfonamidy czy piramidon;
• przebyte lub współistniejące choroby dróg żółciowych i wątroby, np. kamica żółciowa, wirusowe zapalenie wątroby i marskość wątroby;
• obciążenie chorobami nerek;
• nawracające epizody stanu rzucawkowego w poprzednich ciążach.

Jakie można rozpoznać podwyższone stężenie kwasów żółciowych w ciąży?

W przebiegu cholestazy ciężarnych mogą pojawiać się:

• świąd, ale bez zmian wysypkowych na skórze – dotyczy głównie tułowia, kończyn, dłoni i stóp oraz nasila się w godzinach nocnych;
• żółtaczka.

W badaniach laboratoryjnych na obecność cholestazy podczas ciąży mogą wskazywać:

• podwyższone wartości badania stężenia kwasów żółciowych w surowicy krwi (>10 μmol/l) [1];
• zwiększone stężenie tzw. enzymów wątrobowych, czyli aminotransferazy asparaginianowej (AspAT) i alaninowej (AlAT) oraz gamma-glutamylotransferazy (GGTP). 

Jak wygląda leczenie cholestazy ciężarnych?

Cholestaza w ciąży wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zgonu wewnątrzmacicznego. Z tego powodu leczenie zastoju żółci powinno być wprowadzone jak najszybciej i w porozumieniu z ginekologiem-położnikiem. Terapia polega głównie na przyjmowaniu kwasu ursodeoksycholowego. 

W przypadku niepowikłanej łagodnej cholestazy ciężarnych indukcję porodu planuje się w 36-38 tygodniu ciąży, czyli po zakończeniu dojrzewania płuc. W sytuacji, gdy zastojowi towarzyszą objawy, np. żółtaczka, ze względu na duże ryzyko wewnątrzmacicznego obumarcia płodu ukończenie ciąży może okazać się konieczne już od 34 tygodnia ciąży.

Autor: Monika Nowakowska 

Bibliografia

1. J. Gietka, J. Klapaczyński, Cholestaza ciężarnych, „Medycyna po Dyplomie” 2018, nr 11.
2. C. Manzotti i in., Total serum bile acids or serum bile acid profile, or both, for the diagnosis of intrahepatic cholestasis of pregnancy, „Cochrane Database of Systematic Reviews” 2019, nr 7.

---