Spis treści:
Rak płuc przez długi czas może nie dawać żadnych wyraźnych objawów, dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie niepokojących zmian. Choć ostateczne rozpoznanie stawia się na podstawie badań obrazowych i histopatologicznych, niektóre wyniki badań krwi mogą zasugerować rozwijający się nowotwór. Sprawdź, które parametry laboratoryjne powinny wzbudzić czujność i kiedy warto je oznaczyć.
Objawy i standardowa diagnostyka raka płuc
Rozpoznanie raka płuc stawia się na podstawie badań obrazowych i badania tkanki guzowej. Do lekarza najczęściej pacjent zgłasza się z objawami takimi jak: przewlekły kaszel, krwioplucie, nawracające zapalenia płuc, duszność, bóle w klatce piersiowej, chudnięcie czy osłabienie. U palaczy powyżej 40–50 r.ż. takie symptomy budzą podejrzenie nowotworu płuc. Lekarz zleca wtedy RTG klatki piersiowej, które może uwidaczniać zmiany w płucach (np. guz, niedodmę). Kolejnym krokiem jest tomografia komputerowa (TK) klatki piersiowej – dokładniejsza, pokazująca lokalizację i wielkość zmiany oraz ewentualne przerzuty do węzłów chłonnych.
Ostateczne potwierdzenie daje badanie histopatologiczne materiału – najczęściej wykonuje się bronchoskopię (wprowadzenie kamerki do drzewa oskrzelowego) z pobraniem wycinków guza lub biopsję przezklatkową igłą. Dopiero mikroskopowe stwierdzenie komórek rakowych potwierdza raka płuc i pozwala określić jego typ (drobnokomórkowy, niedrobnokomórkowy: płaskonabłonkowy, gruczołowy itd.).
Morfologia i parametry ogólne przy raku płuc
Badania krwi nigdy nie są samodzielnie podstawą rozpoznania raka płuc, ale mogą stanowić uzupełnienie – dostarczyć wskazówek, jak organizm reaguje na nowotwór, pomóc ocenić wydolność narządów przed leczeniem i służyć do monitorowania chorego w trakcie terapii.
U wielu pacjentów z zaawansowanym rakiem płuc obserwuje się nieprawidłowości w podstawowych badaniach krwi:
- morfologia krwi – często występuje podwyższone OB (odczyn Biernackiego) i CRP świadczące o stanie zapalnym toczącym się w organizmie. Nowotwory, zwłaszcza w fazie uogólnionej, mogą wywoływać reakcję zapalną organizmu i podnosić te wskaźniki. Należy jednak pamiętać, że OB i CRP są niespecyficzne – mogą być wysokie również w zakażeniach, chorobach autoimmunologicznych itp., więc nie wskazują jednoznacznie na raka;
- enzymy wątrobowe – oceniane zwykle przed rozpoczęciem leczenia onkologicznego, by sprawdzić stan narządów. Same w sobie nie diagnozują raka płuc, ale np. podwyższona fosfataza alkaliczna (ALP) i gamma-GT mogą się pojawić przy przerzutach do wątroby lub kości;
- hiperkalcemia – około 10–15% chorych z zaawansowanym rakiem płuc (zwłaszcza płaskonabłonkowym) ma podwyższony poziom wapnia we krwi. Dzieje się tak, ponieważ niektóre guzy produkują substancje podobne do parathormonu (PTHrP), co powoduje uwalnianie wapnia z kości;
Ogólne badania krwi mogą wykazywać pewne nieprawidłowości u chorego na raka płuc (anemia, przyspieszone OB/CRP, zaburzenia elektrolitowe jak hiperkalcemia itp.), ale nie są ani czułe, ani specyficzne dla tego nowotworu. Bardziej przydatne w kontekście raka płuc są tzw. markery nowotworowe.
Markery nowotworowe raka płuc
Markery nowotworowe to substancje (najczęściej białka) wydzielane do krwi przez komórki nowotworu lub przez organizm w reakcji na nowotwór. W przypadku raka płuc nie ma jednego specyficznego markera, jak np. PSA dla raka prostaty. Istnieje jednak kilka markerów, które mogą być podwyższone u pacjentów z rakiem płuc – zwłaszcza w zaawansowanym stadium. Należą do nich:
| Marker | Opis |
| CEA (antygen karcinoembrionalny) | Nieswoisty; podwyższony u ok. 30–50% chorych z niedrobnokomórkowym rakiem płuca (częściej adenocarcinoma); wyższe wartości częstsze w chorobie zaawansowanej. |
| CYFRA 21-1 | Fragment cytokeratyny 19; najczęściej rośnie w raku płaskonabłonkowym płuca (NSCLC); może być też podwyższony w innych nowotworach płaskonabłonkowych. |
| SCC-Ag (antygen raka płaskonabłonkowego) | Marker raków płaskonabłonkowych; bywa podwyższony w raku płuca tego typu, ale również w raku szyjki macicy, przełyku itp. |
| NSE (neuronspecific enolase) | Marker raka drobnokomórkowego płuca i nowotworów neuroendokrynnych; często wyraźnie podwyższony; użyteczny do monitorowania leczenia (spadek = odpowiedź). |
| ProGRP | Również kojarzony z rakiem drobnokomórkowym płuca; często podwyższony, choć mniej dostępny niż NSE. |
| CA 125 | Głównie marker raka jajnika; może wzrastać w raku płuca, zwłaszcza przy wysięku opłucnowym; nie jest rutynowym markerem diagnostycznym płuca. |
Warto podkreślić, że żaden z markerów nie jest na tyle czuły i swoisty, aby służył do przesiewowego wykrywania raka płuc. Markery mają znaczenie raczej pomocnicze – np. jeśli u pacjenta z rozpoznanym już rakiem płuca był wysoki poziom markera, można go monitorować w trakcie leczenia (spadek po operacji/chemioterapii świadczy o skuteczności, wzrost w obserwacji może sugerować nawrót).
Często w praktyce onkologicznej oznacza się kilka markerów jednocześnie u chorego z podejrzeniem nowotworu płuc, aby uzyskać pełniejszy obraz. Dostępne są pakiety badań zawierające wiele markerów. Przykładowo, pakiet markerów nowotworowych dla kobiet (kompleksowy) obejmuje m.in. CEA, CYFRA 21-1, SCC-Ag, NSE, a także inne markery (CA 125, CA 15-3, CA 19-9, S100 itp.).
Jakie nowoczesne badania krwi na raka płuc wykonuje się w ostatnim czasie?
W ostatnich latach pojawiła się koncepcja „biopsji płynnej” – wykrywania we krwi krążącego DNA nowotworowego lub krążących komórek nowotworowych. Istnieją testy, które potrafią znaleźć mutacje charakterystyczne dla raka płuca (np. w genie EGFR) w próbkach krwi pacjenta. Służy to głównie do kwalifikacji do terapii celowanych i monitorowania leczenia, a nie do diagnozowania od zera. W diagnostyce zasadniczej najpierw trzeba wykryć sam guz (obrazowo) i potwierdzić go w materiale tkankowym.
Oprócz tego pacjentowi z już rozpoznanym rakiem płuc zleca się badania molekularne na tkance guza (genetyczne – np. mutacji EGFR, rearanżacji ALK, ROS1, ekspresji PD-L1 itd.), ale to również wymaga próbki z guza, nie krwi.
Czy warto wykonywać badania krwi w kierunku raka płuc profilaktycznie?
Profilaktyka raka płuc polega przede wszystkim na niskodawkowej tomografii komputerowej (LDCT) u osób z grupy ryzyka (np. nałogowych palaczy) – to badanie może wykryć nawet bardzo małe guzki i zmniejsza śmiertelność z powodu raka płuc. U zdrowych palaczy nie oznacza się markerów, ponieważ w ich przypadku wskaźniki bywają zawodne – zamiast tego zaleca się coroczne LDCT płuc (zgodnie z zaleceniami to dotyczy osób 50–80 lat z dużym nałogiem nikotynowym w wywiadzie).
Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, aby osoba obawiająca się nowotworu zgłosiła się na badanie w celu oznaczenia markerów, jednak musi mieć świadomość ograniczeń: prawidłowy wynik nie jest równoznaczny z brakiem choroby, a podwyższony wymaga dokładnej diagnostyki obrazowej, bo może być fałszywym alarmem.
Jeśli występują u Ciebie objawy, które mogą wskazywać na raka płuc (np. przewlekły kaszel, krwioplucie, chudnięcie), nie zwlekaj – zgłoś się do lekarza. Badania obrazowe i ewentualne oznaczenie markerów nowotworowych pomogą w szybkim postawieniu diagnozy i rozpoczęciu leczenia.
Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela
Bibliografia
- Dembińska-Kieć A., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.
- J. Lehnen, Choroby dróg oddechowych, Wydawnictwo MedPharm, Wrocław 2016.
- A. Antczak, Wielka interna – pulmonologia, Wydawnictwo Medical Tribune Polska, Warszawa 2020.
- T. Targowski, Wybrane choroby układu oddechowego u dorosłych, Wydawnictwo Termedia, Poznań 2015.
- Chorostowska-Wynimko J. i in., Diagnostyka raka płuca: stan obecny i obszary poprawy, Pneumonologia Polska 2020; 1(1), s. 68–84.
- Modlińska A., Kowalczyk A., Rak płuca – epidemiologia, obraz kliniczny oraz społeczne następstwa choroby, Psychoonkologia 2016; 20 (2): 57–65, doi: 10.5114/pson.2016.62054.
