Spis treści:
Czerwona obwódka wokół ust pojawia się u wielu osób i często wynika z niegroźnych powodów takich jak podrażnienie czy alergia. Zdarza się jednak, że zaczerwienienie jest objawem dermatozy (np. zapalenia okołoustnego) lub niedoboru witamin. Dowiedz się, jak sobie z nim poradzić, jakie badania wykonać i kiedy zgłosić się do specjalisty.
Jakie są możliwe przyczyny zaczerwienienia wokół ust?
Najprostszym wytłumaczeniem zaczerwienionej skóry wokół ust bywa podrażnienie spowodowane czynnikami zewnętrznymi. Delikatna skóra twarzy, szczególnie u dzieci, łatwo ulega uszkodzeniu pod wpływem pogody i różnych substancji. Mróz, wiatr czy silne słońce mogą przesuszać okolice ust i powodować zaczerwienienie oraz pierzchnięcie skóry. Częste pocieranie naskórka, np. ocieranie twarzy szalikiem czy maseczką lub oblizywanie warg i okolic ust, także sprzyja podrażnieniom – u dzieci często obserwuje się tzw. liszaj wokół ust wynikający z nadmiernego ślinienia i nawyku oblizywania tej okolicy. Podrażnienie może wystąpić również u niemowląt podczas ząbkowania, gdy ślina podrażnia naskórek, szczególnie jeśli nie jest on regularnie osuszany.
Innym czynnikiem mogą być drażniące substancje w kosmetykach i produktach do higieny. Nieodpowiednio dobrane pasty do zębów, np. z silnymi detergentami, czy płyny do płukania ust mogą wywołać miejscową reakcję zapalną skóry wokół warg. Podobnie działają agresywne kosmetyki do twarzy, np. peelingi, mydła zasadowe, pianki myjące z alkoholami, które uszkadzają naturalną barierę ochronną.
Warto też wspomnieć, że mechaniczne uszkodzenia skóry mogą skutkować stanem zapalnym. U mężczyzn podrażnienie wokół ust bywa wynikiem golenia – mikrourazy powstałe przy nieumiejętnym usuwaniu zarostu prowadzą do zaczerwienienia i drobnych stanów zapalnych tej okolicy.
Alergie i kontaktowe zapalenie skóry
Kolejną częstą przyczyną zaczerwienień wokół ust mogą być reakcje alergiczne, zwłaszcza tzw. kontaktowe zapalenie skóry. Oznacza to, że skóra w tej okolicy zetknęła się bezpośrednio z alergenem, na który jesteś uczulony. Typowe alergeny kontaktowe wywołujące wyprysk wokół ust to m.in. nikiel (np. element aparatu ortodontycznego), dodatki do żywności (aromaty, konserwanty w jedzeniu), składniki past i płynów do jamy ustnej, a także substancje obecne w kosmetykach do ust (np. barwniki, konserwanty, lanolina). W przypadku dzieci zaczerwienienie wokół ust bywa objawem alergii pokarmowej – maluch może reagować wysypką i rumieniem np. na białko mleka krowiego czy inny składnik diety.
Kontaktowe zapalenie skóry może mieć charakter alergiczny (immunologiczny) lub drażniący. W praktyce objawy (czerwone plamy, czasem drobne pęcherzyki i świąd) są podobne, a odróżnienie typu reakcji bywa trudne bez specjalistycznych testów alergicznych. Jeśli podejrzewasz u siebie taką reakcję, spróbuj ustalić, czy zmiany wystąpiły po użyciu nowego kosmetyku do twarzy lub zjedzeniu jakiegoś pokarmu. Unikaj tego czynnika i obserwuj, czy nastąpi poprawa. W razie podejrzenia podłoża alergicznego warto wykonać badania np. e-Pakiet alergiczny pokarmowy, który wykrywa we krwi obecność swoistych przeciwciał IgE na typowe alergeny.
Zapalenie okołoustne (dermatoza)
Jeśli zaczerwienieniu towarzyszy charakterystyczna wysypka (drobne czerwone grudki i krostki) układająca się dookoła ust, niewykluczone, że mamy do czynienia z tzw. zapaleniem okołoustnym. To przewlekła dermatoza (stan zapalny skóry, perioral dermatitis), która częściej dotyczy kobiet w młodym i średnim wieku, chociaż występuje również u mężczyzn i dzieci. Zmiany skórne obejmują okolice ust, czasem brodę i fałdy nosowo-wargowe, przy czym charakterystyczne jest występowanie wąskiego paska zdrowej skóry tuż przy czerwieni wargowej (wysypka nie dotyka bezpośrednio samych ust). Wykwity mają postać czerwonych grudek i drobnych krostek, skóra jest zaczerwieniona, może pojawiać się uczucie ściągnięcia, pieczenie lub świąd.
Co wywołuje dermatozę okołoustną? Przyczyny nie są w pełni poznane, ale do głównych czynników ryzyka należy długotrwałe stosowanie kremów lub maści ze steroidami na skórę twarzy lub sterydowe aerozole wziewne (stosowane np. w astmie). Inne częste przyczyny to drażniące kosmetyki i środki pielęgnacyjne, a także promieniowanie UV. Zapalenie okołoustne może mieć związek z hormonami. Czasami ten rodzaj dermatozy bywa też powiązany z alergiami lub niedoborami, np. u osób z alergią pokarmową albo przy niedoborze witamin z grupy B i żelaza objawy mogą być bardziej nasilone. Warto jednak podkreślić, że zapalenie okołoustne nie jest zaraźliwe, nie przenosi się na inne osoby przez kontakt (np. pocałunki).
Infekcje skóry wokół ust
Zaczerwienienie otaczające usta bywa wynikiem infekcji skóry. W okolicy ust najczęściej mamy do czynienia z zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi. Liszajec zakaźny to przykładowa choroba bakteryjna, która objawia się czerwonymi zmianami skórnymi, zlokalizowanymi głównie wokół ust i nosa. Wywołują go bakterie (gronkowce lub paciorkowce). Zmiany mogą swędzieć lub boleć. Liszajec jest zaraźliwy i dość szybko się rozsiewa, więc wymaga leczenia przez lekarza (najczęściej maści lub antybiotyku doustnego). Jeśli zauważysz u siebie żółte strupki wokół ust/nosa, koniecznie zgłoś się do lekarza – nie próbuj zdrapywać strupków ani leczyć się domowymi sposobami, bo możesz zaostrzyć infekcję.
Drugim częstym problemem są grzybicze zakażenia skóry. Okolica ust, zwłaszcza kąciki, to miejsce, gdzie często rozwija się zakażenie drożdżakowe nazywane potocznie zajadami. Ich najczęstszą przyczyną jest namnożenie grzybów Candida (drożdżaków), często współistniejące z nadkażeniem bakteriami. Zajady mogą być bolesne, piekące, utrudniać jedzenie i uśmiechanie się. W leczeniu stosuje się maści przeciwgrzybicze i antyseptyczne – najlepiej po konsultacji lekarskiej, aby dobrać odpowiedni preparat.
Niedobory witamin i minerałów
Niedobory niektórych witamin i minerałów często sygnalizują się zmianami w obrębie ust – zarówno na błonach śluzowych jamy ustnej, jak i na skórze w kącikach. Najczęściej chodzi o niedobór witamin z grupy B oraz niedobór żelaza. Szacuje się, że nawet 1 na 4 przypadki nawracających zajadów jest związany z deficytem żelaza lub witamin z grupy B [1]. U osób z takimi objawami często stwierdza się anemię z niedoboru żelaza lub witamin (zwłaszcza B₂, B₉ – kwasu foliowego i B₁₂). Braki ryboflawiny objawiają się m.in. zmianami zapalnymi w kącikach ust, zajady mogą towarzyszyć też anemii z niedoboru witaminy B₁₂ lub kwasu foliowego.
Warto zwrócić uwagę, że na niedobory narażone są szczególnie starsze osoby, pacjenci z zaburzeniami wchłaniania (np. celiakia, choroby zapalne jelit), osoby na diecie wegańskiej lub eliminacyjnej, a także osoby przewlekle chore (np. z chorobami nowotworowymi).
Jeśli oprócz zaczerwienienia wokół ust zauważasz u siebie inne objawy niedoborów, np. ogólne zmęczenie, bladą skórę, wypadanie włosów (typowe dla anemii z niedoboru żelaza), warto wykonać e-Pakiet badanie niedoboru witamin i minerałów. Podstawą jest morfologia krwi (czy nie ma niedokrwistości) oraz oznaczenie poziomu żelaza i ferrytyny, a także witamin takich jak B₁₂ i kwas foliowy. Na ich podstawie lekarz stwierdzi, czy przyczyną zmian wokół ust mogą być braki żywieniowe i zaleci odpowiednią suplementację lub leczenie.
Inne przyczyny zaczerwienienia ust
Na stan skóry wokół ust mogą wpływać także czynniki ogólnoustrojowe takie jak:
- przewlekły stres, który osłabia barierę ochronną skóry i układ odpornościowy, co może prowadzić do zaostrzenia alergii, dermatoz czy problemów z gojeniem się stanów zapalnych;
- nużeniec – to mikroskopijny pasożyt bytujący w mieszkach włosowych – u niektórych osób może się nadmiernie namnażać i wywoływać stany zapalne, także w okolicy ust.
- choroby ogólnoustrojowe także mogą dawać objawy skórne. Przykładami takich schorzeń są: toczeń rumieniowaty, cukrzyca, choroby zapalne jelit (np. choroba Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego).
Jak radzić sobie z zaczerwienieniem wokół ust w domu?
Gdy pojawia się zaczerwienienie przy ustach, możesz podjąć na własną rękę kilka kroków łagodzących problem:
- unikaj drażniących czynników – przeanalizuj, co mogło spowodować zmiany i usuń potencjalny czynnik drażniący lub alergen;
- stosuj delikatną pielęgnację i pamiętaj o nawilżaniu – podrażniona skóra potrzebuje regeneracji. Myj twarz łagodnym preparatem bez mydła i alkoholu, np. emulsją micelarną. Unikaj pocierania – osuszaj skórę, przykładając miękki ręcznik. Nawilżaj i natłuszczaj zaczerwienione okolice ust kremami lub maściami o prostym, naturalnym składzie;
- nie stosuj sterydów ani żadnych innych preparatów bez porozumienia z lekarzem – kortykosteroidy przy dłuższym stosowaniu na twarz mogą przynieść więcej szkody niż pożytku – początkowo złagodzą zaczerwienienie, ale wkrótce po odstawieniu zmiany powrócą ze zdwojoną siłą. W zapaleniu okołoustnym sterydy są wręcz przeciwwskazane – to one często wywołują problem;
- wypróbuj domowe sposoby na łagodzenie objawów – możesz wypróbować zimne okłady, które mogą pomóc zmniejszyć pieczenie i obrzęk. Niektórym osobom ulgę przynoszą okłady z naparu rumianku lub nagietka (działają przeciwzapalnie) – pamiętaj jednak, aby napar był letni, a gaziki jałowe. Upewnij się, że nie masz uczulenia na te zioła;
Większość łagodnych podrażnień powinna zacząć ustępować w ciągu kilku dni od zastosowania powyższych metod. Skóra potrzebuje czasu na regenerację – czasem poprawa następuje dopiero po 1–2 tygodniach. W tym okresie nowe elementy pielęgnacji czy diety wprowadzaj stopniowo. Jeżeli widzisz wyraźną poprawę, kontynuuj delikatną pielęgnację – nawet gdy objawy znikną, dbaj o nawilżanie okolic ust i unikaj znanych czynników drażniących, aby problem nie powrócił. Pamiętaj jednak, że jeżeli mimo starań zmiany nie znikają lub wręcz się nasilają – czas skonsultować się z lekarzem.
Bibliografia
- L. Rudnicka i in., Współczesna dermatologia, t. 1, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022.
- A. Zejfer, Kompleksowa terapia problemów skórnych, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2022.
- T. MacPhail, Alergia, Nasze uczulenia w zmieniającym się świecie, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2024.
- A. Markiewicz i in., Zapalenie okołoustne wywołane miejscowym stosowaniem glikokortykosteroidu, https://www.termedia.pl/Journal/-98/pdf-30325-10 [dostęp 06.2025].
- A. Polańska, Zapalenie okołoustne, https://www.mp.pl/pacjent/dermatologia/choroby/chorobyskory/171077,zapalenie-okoloustne [dostęp 06.2025].
- M. Stasiak i in., Zakażenia skóry i tkanek miękkich – złożony i aktualny problem diagnostyczny i terapeutyczny lekarza każdej specjalności medycznej, https://journals.viamedica.pl/forum_medycyny_rodzinnej/article/download/19706/15420 [dostęp 06.2025].
