Czym jest gruczolak przysadki? Jakie daje objawy? Jak przebiega diagnostyka?

Gruczolak przysadki to łagodny guz gruczołu w mózgu, który odpowiada za produkcję wielu hormonów oraz kontrolę pracy innych narządów. Choć łagodny, może dawać różne objawy – czasem uciska nerwy wzrokowe, innym razem zaburza wytwarzanie hormonów, powodując ich nadmiar lub niedobór. Dowiedz się, jakie są jego objawy, jakie badania warto wykonać i jakie sytuacje wymagają pilnej interwencji medycznej.

Objawy gruczolaka przysadki – ból głowy i zaburzenia widzenia

Jeśli gruczolak rośnie, może powodować przewlekłe bóle głowy, uczucie rozpierania, a także zaburzenia widzenia (np. pogorszenie ostrości, zawężenie pola widzenia, problemy z widzeniem „z boku”). Mogą pojawić się też zawroty głowy lub nudności. To objawy, które powinny skłonić do konsultacji, zwłaszcza jeśli występują też zaburzenia hormonalne.

Czerwona flaga to nagły, bardzo silny ból głowy z pogorszeniem widzenia, podwójnym widzeniem, spadkiem ciśnienia, sennością lub wymiotami – może to sugerować apopleksję przysadki (krwotok lub martwicę guza). W takiej sytuacji potrzebna jest pilna ocena w szpitalu.

Objawy hormonalne gruczolaka przysadki 

Gruczolaki dzieli się m.in. na czynne hormonalnie (wydzielające hormony) i nieczynne. Najczęstsze typy to:

• prolactinoma (nadmiar prolaktyny),
• gruczolak wydzielający hormon wzrostu (objawy akromegalii),
• gruczolak wydzielający ACTH (choroba Cushinga),
• rzadziej gruczolak wydzielający TSH,
• gruczolaki nieczynne (objawy głównie z ucisku i niedoborów hormonów).

Nadmiar prolaktyny może powodować mlekotok, zaburzenia cyklu, spadek libido, niepłodność i zaburzenia erekcji. Nadmiar hormonu wzrostu u dorosłych wiąże się z akromegalią: pogrubieniem rysów twarzy, powiększeniem dłoni i stóp, nadmiernym poceniem, bólami stawów czy bezdechem sennym. Nadmiar ACTH i kortyzolu może powodować przyrost masy ciała z odkładaniem tkanki tłuszczowej na tułowiu, osłabienie mięśni, rozstępy, nadciśnienie i zaburzenia glikemii.

W przypadku gruczolaków nieczynnych hormonalnie częściej obserwuje się niedobory: zmęczenie, spadek energii, zaburzenia miesiączkowania, suchość skóry, nietolerancję zimna (przy wtórnej niedoczynności tarczycy) albo objawy niedoczynności nadnerczy. To powód, dla którego lekarz często ocenia „pełny obraz” osi hormonalnych.

Jak przebiega diagnostyka gruczolaka przysadki? Od badań krwi do rezonansu

Diagnostykę zaczyna się zwykle od badań laboratoryjnych – poziomów hormonów zależnych od przysadki i hormonów obwodowych. Na tej podstawie lekarz ocenia, czy występuje nadmiar konkretnego hormonu, czy raczej niedobór wynikający z ucisku na przysadkę. Kolejnym krokiem jest diagnostyka obrazowa (najczęściej rezonans magnetyczny okolicy przysadki) oraz – w razie potrzeby – testy dynamiczne wykonywane pod kontrolą lekarza.

Badania, które często wykorzystuje się w diagnostyce gruczolaka przysadki

• e-Pakiet badań hormonalnych dla kobiet (w ocenie zaburzeń cyklu, gdy podejrzewane są zaburzenia osi)
• Prolaktyna
• Makroprolaktyna (gdy prolaktyna jest podwyższona) 
• IGF-1 
• Hormon wzrostu (HGH)
• Kortyzol
• Kortyzol – rytm dobowy
• ACTH
• TSH
• FT4

W zależności od podejrzenia lekarz może zlecić także inne badania (np. LH, FSH, testosteron/estradiol) oraz testy hamowania lub stymulacji (wykonywane według wskazań). W przypadku podejrzenia nadczynności kortyzolowej jednym z elementów bywa też ocena kortyzolu w dobowej zbiórce moczu.

Podwyższona prolaktyna – najczęstszy „start” diagnostyki

Prolaktyna jest hormonem, którego nadmiar często wychodzi w badaniach. Z jednej strony może wskazywać na prolactinoma, z drugiej – bywa podwyższona przejściowo (po stresie, niedospaniu, bólu, dużym wysiłku) albo wtórnie do leków i innych chorób. Dlatego lekarz zwykle interpretuje wynik w kontekście objawów i okoliczności pobrania, a czasem zaleca powtórzenie oznaczenia.

W praktyce przy podwyższonej prolaktynie pomocne bywa badanie makroprolaktyny. Makroprolaktyna to forma prolaktyny o większej cząsteczce, która może dawać wysoki wynik w laboratorium, ale słabiej działa biologicznie. U części osób taki wynik tłumaczy, dlaczego mimo „wysokiej prolaktyny” objawy są niewielkie. Jeśli makroprolaktyna nie wyjaśnia problemu, lekarz szuka dalej – ocenia m.in. tarczycę (TSH, FT4) i zleca diagnostykę obrazową, gdy istnieją ku temu przesłanki.

Czym są testy dynamiczne i kiedy się je wykonuje?

Niektóre osie hormonalne ocenia się testami dynamicznymi (stymulacji lub hamowania), ze względu na to, że pojedynczy wynik nie zawsze oddaje sytuację. Dotyczy to zwłaszcza osi kortyzolowej oraz hormonu wzrostu. Takie testy wykonuje się według zaleceń lekarza i w odpowiednich warunkach, ponieważ wymagają określonego przygotowania i interpretacji.

O czym warto pamiętać przed badaniami?

Część hormonów ma rytm dobowy i jest wrażliwa na stres. Prolaktyna może przejściowo rosnąć po wysiłku, niedospaniu lub silnych emocjach, dlatego pobranie krwi najlepiej wykonać rano i – na ile to możliwe – w spokojnych warunkach. Równie ważne są leki: niektóre preparaty (np. przeciwpsychotyczne, przeciwwymiotne) mogą podnosić stężenie prolaktyny, a glikokortykosteroidy wpływać na ocenę osi kortyzolowej. Zawsze warto przekazać lekarzowi listę przyjmowanych leków i suplementów.

Co zrobić po otrzymaniu wyników? Konsultacja i leczenie

Jeśli wyniki sugerują gruczolaka przysadki, dalsze prowadzenie obejmuje zwykle konsultację endokrynologiczną oraz badania obrazowe. Leczenie zależy od typu guza: czasem podstawą są leki, czasem leczenie operacyjne lub radioterapia. Niezależnie od metody, ważne jest monitorowanie hormonów w czasie – zarówno tych „nadmiarowych”, jak i ewentualnych niedoborów.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każdy gruczolak przysadki wydziela hormony?

Nie, nie wszystkie gruczolaki przysadki są czynne hormonalnie. Część pozostaje nieaktywna i daje objawy głównie poprzez ucisk na sąsiednie struktury lub wtórne niedobory hormonów. Dlatego w diagnostyce istotna jest zarówno ocena hormonalna, jak i badania obrazowe.

Czy wysoka prolaktyna zawsze wskazuje na obecność gruczolaka?

Nie, podwyższone stężenie prolaktyny nie zawsze wskazuje na gruczolaka wydzielającego prolaktynę. Prolaktyna może wzrastać w sytuacjach fizjologicznych, takich jak stres, wysiłek fizyczny czy ciąża, a także pod wpływem niektórych leków. Dlatego w diagnostyce często wykonuje się także oznaczenie makroprolaktyny, aby uniknąć błędnej interpretacji wyniku.

Po co bada się IGF-1, a nie tylko hormon wzrostu?

Hormon wzrostu wydziela się pulsacyjnie, co oznacza, że pojedynczy pomiar może nie odzwierciedlać rzeczywistej aktywności osi GH. IGF‑1, będący produktem działania hormonu wzrostu w wątrobie, lepiej odzwierciedla średnią aktywność osi GH w organizmie. Dzięki temu badanie IGF‑1 jest bardziej miarodajne przy ocenie nadczynności lub niedoboru GH.

Kiedy ból głowy jest sygnałem alarmowym?

Ból głowy staje się niepokojący, gdy pojawia się nagle, jest bardzo silny i towarzyszą mu objawy neurologiczne. Należą do nich pogorszenie widzenia, podwójne widzenie, wymioty lub zaburzenia świadomości. W takich sytuacjach niezbędna jest pilna konsultacja lekarska i diagnostyka obrazowa przysadki.

Czy gruczolak przysadki jest nowotworem złośliwym?

Najczęściej gruczolaki przysadki są łagodne i rzadko wykazują cechy złośliwe. Mimo to mogą powodować poważne objawy, takie jak niedobory hormonalne, ucisk na nerwy wzrokowe czy bóle głowy. Każdy gruczolak wymaga dokładnej diagnostyki, monitorowania i indywidualnego planu leczenia.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem gruczolaka?

Najczęściej pacjenci kierowani są do endokrynologa, który może ocenić funkcję hormonalną przysadki i zlecić odpowiednie badania. Jeśli pojawiają się zaburzenia widzenia lub inne objawy neurologiczne, konieczna jest również konsultacja okulistyczna i pilna diagnostyka obrazowa, zazwyczaj metodą MRI.

Weryfikacja merytoryczna: lek. Wiktor Trela

Bibliografia

1. Kozubski W., Neurologia. Kompendium, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023.
2. Gołąb B., Anatomia czynnościowa ośrodkowego układu nerwowego, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2024.
3. Binder M. i in., Hormony, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.
4. Dembińska-Kieć A. i in., Diagnostyka Laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2022.
5. Tritos N.A., Miller K.K., Diagnosis and Management of Pituitary Adenomas: A Review, JAMA. 2023 Apr 25;329(16):1386-1398. doi: 10.1001/jama.2023.5444. PMID: 37097352.
6. Banskota S., Adamson D.C., Pituitary Adenomas: From Diagnosis to Therapeutics. Biomedicines. 2021 Apr 30;9(5):494. doi: 10.3390/biomedicines9050494. PMID: 33946142; PMCID: PMC8146984.

---